Nie tylko „Kto ty jesteś? Polak mały”. Władysław Bełza i jego podkarpackie ślady

Władysław Bełza przyszedł na świat 17 października 1847 roku w Warszawie, w rodzinie Józefa Bełzy, chemika i wykładowcy, oraz Bogumiły z Ostrowskich. Uczył się w warszawskim gimnazjum, a następnie w szkole wojskowej w Kazaniu. W latach 1866–1868 studiował w Szkole Głównej Warszawskiej. Już jako nastolatek rozpoczął działalność literacką, publikując w „Przyjacielu Dzieci”. W 1867 roku ukazał się jego pierwszy tomik wierszy „Podarek dla grzecznych dzieci”. Rok później przeniósł się do Krakowa, gdzie przez pewien czas pomagał niewidomemu poecie Wincentemu Polowi, pełniąc funkcję jego lektora.

Po podróżach po Europie Bełza osiadł w 1870 roku w Poznaniu. Zaangażował się tam w polską działalność wydawniczą i kulturalną, współtworzył „Tygodnik Wielkopolski”, wydawał czasopismo dla dzieci „Promyk” oraz uczestniczył w inicjatywie budowy polskiego teatru. Jego aktywność narodowa zwróciła uwagę władz pruskich. Pod koniec 1871 roku otrzymał nakaz opuszczenia państwa pruskiego jako niepożądany cudzoziemiec. Po krótkim pobycie w Pradze przeniósł się na początku lat siedemdziesiątych XIX wieku do Lwowa, z którym pozostał związany do końca życia.

W stolicy Galicji rozwinął intensywną działalność publicystyczną, literacką i wydawniczą. Współpracował z „Gazetą Narodową” i „Dziennikiem Polskim”, prowadził własną księgarnię, a w 1882 roku rozpoczął pracę w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich. Zajmował się tam między innymi sprawami administracyjnymi i wydawniczymi, a od 1891 roku kierował wydawnictwem książek szkolnych. Był również współtwórcą Macierzy Polskiej, powołanej w 1883 roku do upowszechniania taniej polskiej książki i oświaty, oraz Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza, założonego w 1886 roku. Przez ponad cztery dziesięciolecia pozostawał jedną z rozpoznawalnych postaci polskiego życia kulturalnego Lwowa.

Iwonicz – uzdrowisko szczególnie bliskie poecie

Szczególne miejsce w biografii Bełzy zajmował Iwonicz, wówczas rozwijające się galicyjskie uzdrowisko należące do rodziny Załuskich. Poeta po raz pierwszy przybył tam w 1874 roku, niedługo po osiedleniu się we Lwowie. Przez następne lata regularnie odwiedzał miejscowość podczas sezonów zdrojowych. Jego działalność w kurorcie stała się przedmiotem badań Janusza Michalaka, autora opracowania opublikowanego w szóstym tomie „Rocznika Iwonickiego” z 2003 roku, obejmującego związki poety z Iwoniczem w latach 1874–1894.

Pobyty Bełzy nie ograniczały się do korzystania z wód leczniczych i wypoczynku. Był aktywnym uczestnikiem i organizatorem życia towarzyskiego uzdrowiska. Przygotowywał odczyty, wieczory literackie, popularyzował działalność polskich instytucji oświatowych i kulturalnych. W czasach, gdy do Iwonicza przyjeżdżali kuracjusze z różnych części ziem polskich, tego rodzaju spotkania odgrywały ważną rolę integracyjną. Uzdrowisko stawało się miejscem wymiany myśli, kontaktów między mieszkańcami poszczególnych zaborów i popularyzowania polskiej literatury.

Szczególną sympatią Bełza darzył najmłodszych gości uzdrowiska. Organizował dla nich zabawy, wycieczki i spotkania. Zachowało się interesujące świadectwo tej działalności. Lekarz zdrojowy Zygmunt Rieger, podsumowując sezon 1885 roku, zwracał uwagę na rolę poety:

„Nie mogę tu pominąć zasług, które położył p. W. Bełza dla ożywienia ruchu towarzyskiego w zakładzie”.

W dalszej części relacji, przytoczonej przez Adama Nycza w „Niedzieli Przemyskiej” w 2013 roku, Rieger wspominał, że Bełza chętnie otaczał się dziećmi i urządzał dla nich zabawy na świeżym powietrzu oraz w sali balowej. W poprzednim sezonie młodzi kuracjusze mieli przygotować poecie serdeczną owację, upamiętnioną wspólną fotografią. Było to jedno ze świadectw popularności, jaką cieszył się w Iwoniczu.

Wypożyczalnia książek, czyli mało znane przedsięwzięcie Bełzy

Jednym z najbardziej interesujących, a zarazem słabo znanych epizodów jego działalności było prowadzenie sezonowej wypożyczalni książek w Iwoniczu. Szczegółowe informacje na ten temat przyniosły badania historyczki książki Marii Konopki, która przeanalizowała zachowaną księgę kasową lwowskiej księgarni Bełzy. Dokument przechowywany jest w zbiorach Lwowskiej Narodowej Naukowej Biblioteki Ukrainy im. Wasyla Stefanyka.

Z zapisów księgowych wynika, że w 1877 roku, a być może już rok wcześniej, Bełza zorganizował w Iwoniczu sezonową, płatną wypożyczalnię książek. Placówka funkcjonowała w lipcu i sierpniu, kiedy uzdrowisko odwiedzało najwięcej kuracjuszy. Prawdopodobnie działała przy niej również niewielka księgarnia, chociaż tej informacji nie można uznać za ostatecznie potwierdzoną. Przedsięwzięcie wymagało niemałych nakładów. Bełza ponosił koszty transportu, urządzenia czytelni, zatrudnienia pomocnika oraz dwumiesięcznego utrzymania domu w uzdrowisku.

Zachowana dokumentacja pozwala poznać nawet szczegóły finansowe tej inicjatywy. W 1877 roku koszty prowadzenia iwonickiej wypożyczalni wyniosły 355 złotych reńskich i 23 centy, natomiast w roku następnym 262 złote reńskie i 38 centów. Własny księgozbiór Bełzy okazał się niewystarczający, dlatego część książek sprowadzał z lwowskiej Księgarni Polskiej Adama Dominika Bartoszewicza. Związany z tym wydatek wyniósł 80 złotych reńskich i 71 centów.

Nie było to przedsięwzięcie prowadzone wyłącznie z pobudek społecznych, ponieważ za wypożyczanie książek pobierano opłaty. Niemniej stanowiło istotne uzupełnienie oferty kulturalnej uzdrowiska. Dzięki niemu przyjezdni mogli korzystać z literatury bez konieczności przywożenia własnych księgozbiorów. Działalność ta pokazuje Bełzę nie tylko jako poetę wygłaszającego odczyty, ale również przedsiębiorcę próbującego rozwijać czytelnictwo.

Niestety, jego działalność księgarska nie przyniosła oczekiwanych rezultatów finansowych. Księgarnia we Lwowie generowała poważne straty, a poeta zmuszony był zaciągać pożyczki. Ostatecznie 31 grudnia 1878 roku zamknął przedsiębiorstwo. Następnego dnia dokonał w księdze kasowej podsumowania, z którego wynikało, że towary i wydawnictwa o wartości 5000 złotych reńskich sprzedał za zaledwie 1200 złotych. Przyznawał, że stracił cały kapitał zakładowy, ale jednocześnie podkreślał, iż uregulował wszystkie zobowiązania wobec wierzycieli.

Ten mało znany fragment biografii pokazuje również trudności, z jakimi zmagali się polscy wydawcy i księgarze w Galicji. Działalność Bełzy na rzecz upowszechniania książki nie zawsze przynosiła korzyści materialne, ale pozostawała ważną częścią jego pracy społecznej.

„Iwonicz i jego okolice” – literacki obraz ziemi krośnieńskiej

Jednym z najtrwalszych rezultatów zainteresowania Bełzy regionem była wydana w 1885 roku książka „Iwonicz i jego okolice. Z sześciu widokami”. Wydrukowano ją we Lwowie, a jej powstanie związane było z promocją miejscowego uzdrowiska. Publikacja liczyła 120 stron zasadniczego tekstu, a dodatkowo zawierała ilustracje. Była czymś więcej niż zwykłym informatorem dla kuracjuszy.

Bełza przedstawiał zarówno samo uzdrowisko, jak i pobliskie miejscowości, zabytki oraz krajobrazy. Zwracał uwagę na przyrodę Beskidu Niskiego, dawne dzieje regionu i jego związki z historią Polski. Wiele miejsca poświęcił zamkowi w Odrzykoniu, którego ruiny stanowiły ważny punkt miejscowych wycieczek. Opisywał także możliwości spacerów po okolicznych lasach i wzgórzach oraz walory krajobrazowe ziemi krośnieńskiej.

Książka łączyła praktyczne wskazówki dla przyjezdnych z historycznymi opowieściami i literackim spojrzeniem na okolicę. Autor nie ograniczał się do zachwalania właściwości leczniczych miejscowych wód. Chciał również zainteresować czytelnika zabytkami, pamiątkami przeszłości i miejscową tradycją. W jego ujęciu pobyt w Iwoniczu mógł być nie tylko kuracją, lecz także okazją do poznawania historii i kultury regionu.

Nie był to pierwszy przewodnik po Iwoniczu. Już w 1869 roku lekarz Michał Zieleniewski opublikował „Illustrowany przewodnik w podróży do Iwonicza”. Dzieło Bełzy wyróżniało się jednak szerokim ujęciem krajoznawczym i literackim charakterem, a jego znaczenie dla dokumentowania XIX-wiecznego obrazu ziemi krośnieńskiej pozostaje istotne.

O zainteresowaniu książką świadczą jej późniejsze wznowienia. W 2013 roku, w setną rocznicę śmierci poety, Stowarzyszenie Przyjaciół Iwonicza-Zdroju doprowadziło do wydania reprintu. Kolejne wydanie ukazało się w 2025 roku nakładem wydawnictwa Miles, przy współpracy z Gminą Iwonicz-Zdrój. Dzięki temu współcześni czytelnicy ponownie otrzymali możliwość poznania okolic uzdrowiska oczami XIX-wiecznego pisarza.

Rymanów – działalność dobroczynna na rzecz chorych dzieci

Zainteresowanie Bełzy obejmowało również pobliski Rymanów, gdzie dzięki działalności Anny i Stanisława Potockich rozwijał się zakład zdrojowy. Poeta wspierał miejscowe inicjatywy społeczne i dobroczynne. Szczególnie interesującym, zachowanym świadectwem tych związków jest jego niewielka publikacja z 1889 roku zatytułowana „Modlitwa dzieci u stóp Bogarodzicy w Rymanowie. Na rzecz budowy domu leczniczej kolonii w Rymanowie”.

Czterostronicowy druk ukazał się we Lwowie nakładem Komitetu Towarzystwa Leczniczej Kolonii w Rymanowie. Jego istnienie potwierdzają bibliografie druków XIX-wiecznych oraz katalog Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej. Publikacja była związana z akcją dobroczynną prowadzoną na rzecz budowy domu przeznaczonego dla dzieci potrzebujących leczenia uzdrowiskowego.

To szczególnie interesujący fragment regionalnej działalności Bełzy. Poeta wykorzystywał swoją twórczość nie tylko do wychowania patriotycznego młodzieży, ale również do wspierania konkretnych przedsięwzięć społecznych. W przypadku Rymanowa chodziło o pomoc w tworzeniu warunków leczenia dzieci, dla których dostęp do kuracji uzdrowiskowej był ograniczony.

W opracowaniach regionalnych pojawia się ponadto informacja, że Bełza należał do inicjatorów budowy kaplicy zdrojowej w Rymanowie. Adam Nycz, pisząc o jego działalności w 2013 roku, powołał się w tej sprawie na pamiętniki Anny z Działyńskich Potockiej. Związki poety z iwonickim życiem religijnym obejmowały natomiast, według tego samego opracowania, udział w komitecie budowy nowej kaplicy i organizowanie zbiórek pieniężnych.

Nowa drewniana świątynia w Iwoniczu-Zdroju, pod wezwaniem św. Iwona i Matki Bożej Uzdrowienia Chorych, powstała w latach 1894–1895 z fundacji rodziny Załuskich. W tym przypadku trzeba jednak odróżnić udokumentowane daty powstania budynku od szczegółowego zakresu udziału Bełzy, znanego przede wszystkim z późniejszych opracowań. W działalności poety na terenie obu uzdrowisk widać wspólny rys: zainteresowanie edukacją, kulturą, wychowaniem dzieci i wspieraniem inicjatyw służących miejscowej społeczności.

Pomnik wystawiony jeszcze za życia

O znaczeniu, jakie Bełza miał dla mieszkańców i kuracjuszy Iwonicza, świadczy niezwykły fakt: poeta doczekał się pomnika jeszcze za życia. W 1905 roku, osiem lat przed jego śmiercią, w dolinie Na Kawalcach ustawiono obelisk ufundowany przez wdzięcznych mieszkańców i gości uzdrowiska.

Miejsce wybrano nieprzypadkowo. Według miejscowej tradycji poeta chętnie tam przebywał, często widywany z kartką papieru i piórem. Pomnik stanowił wyraz uznania nie tylko dla jego dorobku literackiego, ale również dla wieloletniej działalności na rzecz iwonickiego życia kulturalnego.

Z biegiem czasu otoczenie obelisku zarosło, a samo miejsce stało się mniej dostępne. Z inicjatywy Stowarzyszenia Przyjaciół Iwonicza-Zdroju podjęto więc działania zmierzające do jego odrestaurowania i przeniesienia w bardziej eksponowaną lokalizację. Odnowiony pomnik odsłonięto 3 maja 2013 roku w ogrodzie romantycznym przy sanatorium „Pod Jodłą”.

Uroczystości towarzyszyła sesja naukowa poświęcona twórczości i działalności Bełzy. W tym samym roku, w setną rocznicę jego śmierci, Rada Miejska w Iwoniczu-Zdroju ogłosiła Rok Władysława Bełzy. Przygotowano również okolicznościowy medal z podobizną poety oraz wspomniane wznowienie jego przewodnika.

„Kto ty jesteś?” – wiersz, który przetrwał pokolenia

Największą popularność przyniósł Bełzie „Katechizm polskiego dziecka”, znany również jako „Wyznanie wiary dziecięcia polskiego”. Utwór ukazał się w zbiorze wydanym po raz pierwszy we Lwowie w 1900 roku. Jego początkowe wersy należą do najbardziej rozpoznawalnych w historii polskiej literatury dziecięcej:

„Kto ty jesteś? – Polak mały.
Jaki znak twój? – Orzeł biały”.

Wiersz, zbudowany z prostych pytań i odpowiedzi, miał pomagać najmłodszym w poznawaniu symboli narodowych i kształtowaniu świadomości własnego pochodzenia. Powstał w czasach zaborów, gdy państwo polskie nie istniało na mapie Europy, a rodzina, szkoła i literatura odgrywały szczególną rolę w podtrzymywaniu języka oraz tradycji. W kolejnych dziesięcioleciach utwór był wielokrotnie przedrukowywany, recytowany i wykorzystywany w wychowaniu patriotycznym.

O jego popularności świadczą liczne wydania, w tym publikacja z 1901 roku, wydrukowana w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich we Lwowie i przeznaczona do bezpłatnego rozpowszechniania. „Katechizm polskiego dziecka” przetrwał kolejne zmiany polityczne i ustrojowe, choć nie zawsze był akceptowany przez władze. W 1951 roku znalazł się wśród utworów, których wydania nakazywano wycofywać z bibliotek.

Bełza pozostawił po sobie także wiele innych wierszy dla dzieci i młodzieży, utworów dramatycznych, szkiców historycznoliterackich i wspomnień. Szczególnie wiele uwagi poświęcał Adamowi Mickiewiczowi, którego twórczość popularyzował w licznych publikacjach. Był człowiekiem książki – poetą, redaktorem, wydawcą, księgarzem i organizatorem życia kulturalnego.

Władysław Bełza zmarł 29 stycznia 1913 roku we Lwowie, nie doczekawszy odzyskania przez Polskę niepodległości. Został pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim. Pozostawił bogaty dorobek literacki i wydawniczy, ale także trwałe ślady działalności społecznej w różnych częściach dawnej Galicji.

Jednym z miejsc, które szczególnie mocno zapisały się w jego życiorysie, pozostał Iwonicz. To właśnie tutaj, na dzisiejszym Podkarpaciu, poeta znany przede wszystkim jako autor patriotycznych wierszy dla dzieci zajmował się organizowaniem życia kulturalnego, udostępnianiem książek i popularyzowaniem dziejów regionu. W Rymanowie natomiast włączył się w przedsięwzięcia służące pomocy chorym dzieciom. Wystawiony mu jeszcze za życia iwonicki pomnik pozostaje świadectwem uznania, jakim cieszył się wśród miejscowych mieszkańców i kuracjuszy.