Serwis www.przemysl1914-15.hu powstał w ramach projektu „Wspólna pamięć w Przemyślu w najnowocześniejszej formie”. Dostępny jest w dwóch wersjach językowych – polskiej i węgierskiej. Jego głównym elementem jest system wirtualnego zwiedzania wybranych obiektów Twierdzy Przemyśl oraz miejsc związanych z historią miasta podczas I wojny światowej. Twórcy projektu postawili nie tylko na nowoczesną prezentację zabytków, ale także na rozbudowaną warstwę historyczną. Użytkownicy mogą poznawać dzieje poszczególnych fortów, ich konstrukcję, uzbrojenie, rolę podczas walk z lat 1914–1915 oraz obecny stan zachowania. Oprócz panoram 360 stopni przygotowano również materiały filmowe, archiwalne plany i mapy oraz opracowania przybliżające znaczenie przemyskich fortyfikacji w systemie obronnym monarchii austro-węgierskiej.
Pięć miejsc na początek
W pierwszym etapie projektu opracowano pięć lokalizacji. Są to trzy forty zewnętrznego pierścienia Twierdzy Przemyśl: XI Duńkowiczki, I Salis-Soglio i XV Borek, a także austro-węgierski cmentarz wojskowy przy ul. Przemysława oraz Rynek w Przemyślu. Każde z tych miejsc ma osobną podstronę, zawierającą informacje historyczne lub opis obiektu oraz odnośnik do wirtualnego spaceru 360 stopni. Szczególnie interesująca jest prezentacja Fortu XI Duńkowiczki, jednego z najlepiej zachowanych obiektów przemyskiej twierdzy, w którym obecnie funkcjonuje muzealna ekspozycja historyczna. Wirtualny spacer umożliwia poznanie jego wnętrz, zachowanych urządzeń obronnych i rozwiązań konstrukcyjnych. W części historycznej przypomniano między innymi niezwykłe próby artyleryjskie przeprowadzone w forcie wiosną 1897 roku. Według przytoczonej relacji oficera Dezső Nónaya, który latem tego samego roku oglądał skutki ostrzału, do fortyfikacji oddano 200 strzałów z moździerzy kalibru 24 cm. Pociski spowodowały poważne zniszczenia. W jednej z kazamat podczas eksperymentu przebywała trzyosobowa komisja mająca zbadać fizyczne i psychiczne skutki bombardowania. Przeprowadzone próby ujawniły słabości konstrukcji. Fort znalazł się następnie wśród obiektów objętych programem modernizacji w latach 1900–1905. Otrzymał między innymi nowe stanowiska dział w wieżach pancernych i wzmocnione stropy betonowe.
Inny charakter ma Fort I Salis-Soglio, położony w rejonie Siedlisk, niedaleko współczesnej granicy polsko-ukraińskiej. To jeden z najbardziej charakterystycznych zespołów ruin Twierdzy Przemyśl. Zachowane kazamaty, monumentalne założenia ziemne i pozostałości systemu obronnego pozwalają poznać skalę dziewiętnastowiecznych inwestycji fortecznych. Budowę fortu, noszącego początkowo nazwę „Siedliska”, rozpoczęto w 1882 roku, a oddano go do użytku w 1886 roku. W 1892 roku otrzymał imię barona Daniela Salis-Soglio, jednego z wojskowych związanych z rozbudową przemyskich fortyfikacji. Na stronie przedstawiono historię jego budowy, plan z 1914 roku oraz szczegóły wyposażenia i organizacji obrony. Z kolei prezentacja Fortu XV Borek przybliża zarówno jego nowoczesne na przełomie XIX i XX wieku wyposażenie, w tym pancerne stanowiska artyleryjskie, jak i dramatyczne wydarzenia z października 1914 roku. Fort, rozbudowany do swojej nowoczesnej postaci w latach 1897–1900, należał do ważnych punktów wschodniego odcinka obrony twierdzy. Podczas pierwszego oblężenia Rosjanie podejmowali kolejne próby przełamania umocnień w tym rejonie. Szczególnie zacięte walki toczyły się 7 października 1914 roku. Jak opisano w serwisie, rosyjska piechota kilkakrotnie szturmowała pozycje w rejonie fortów Borek i Hurko, jednak nie zdołała przełamać obrony. Fort Borek znalazł się pod intensywnym ostrzałem artyleryjskim, który uszkodził jego wyposażenie i spowodował straty wśród obsługi dział.
Autorzy projektu nie ograniczyli się jednak do militarnej historii Przemyśla. Osobną prezentację poświęcono austro-węgierskiemu cmentarzowi wojskowemu przy ul. Przemysława. Nekropolia przypomina o żołnierzach wielonarodowej armii monarchii habsburskiej, którzy zginęli lub zmarli podczas walk o przemyską twierdzę. Wśród obrońców znajdowały się liczne jednostki złożone z Węgrów, dla których Przemyśl pozostaje do dziś ważnym miejscem pamięci historycznej. Jak zaznaczają autorzy serwisu, dokładna liczba i tożsamość pochowanych na cmentarzu żołnierzy nie są znane. Piątym punktem wirtualnej podróży jest przemyski Rynek. Jego obecność w projekcie pozwala wyjść poza dzieje samych fortyfikacji i spojrzeć na codzienność miasta, którego życie przez dziesięciolecia było związane z wielkim garnizonem wojskowym. Na stronie przypomniano między innymi publiczne koncerty orkiestr wojskowych, organizowane na Rynku i gromadzące zarówno żołnierzy, jak i mieszkańców. Według zamieszczonego opracowania podczas pierwszego oblężenia w 1914 roku podobne wydarzenia służyły również podtrzymywaniu morale.
Przemyśl – ważne miejsce w historii Węgier
Wybór Przemyśla jako głównego tematu polsko-węgierskiego projektu nie jest przypadkowy. Twierdza należała do najważniejszych obiektów wojskowych Austro-Węgier, a jej położenie miało ogromne znaczenie strategiczne. Budowany od połowy XIX wieku system fortyfikacji obejmował dwa pierścienie obronne. Zewnętrzny, o długości około 50 kilometrów, tworzyły wielkie forty artyleryjskie i obiekty pośrednie. Na początku I wojny światowej twierdza stała się miejscem długotrwałych walk wojsk austro-węgierskich i rosyjskich. Pierwsze oblężenie, trwające od września do października 1914 roku, zakończyło się niepowodzeniem Rosjan. Podczas drugiego, od listopada 1914 roku do marca 1915 roku, obrońcy zostali doprowadzeni do skrajnego wyczerpania. 22 marca 1915 roku twierdza skapitulowała, a wcześniej jej załoga przystąpiła do niszczenia fortyfikacji i uzbrojenia, aby nie dostały się w ręce przeciwnika. W maju i czerwcu 1915 roku doszło do kolejnych walk, określanych w historiografii jako trzecie oblężenie. Tym razem wojska austro-węgierskie i niemieckie szturmowały miasto zajęte przez Rosjan. 3 czerwca 1915 roku Przemyśl został odzyskany przez państwa centralne.
Dla Węgrów dzieje twierdzy stanowią szczególnie ważną część historii I wojny światowej. W jej obronie uczestniczyły dziesiątki tysięcy węgierskich żołnierzy. Wielu z nich poległo, zmarło podczas oblężeń lub trafiło do rosyjskiej niewoli. Pamięć o tych wydarzeniach przetrwała na Węgrzech do współczesności. Jednym z jej najbardziej rozpoznawalnych symboli jest pomnik upamiętniający obrońców Przemyśla, przedstawiający lwa i znajdujący się po budańskiej stronie mostu Małgorzaty w Budapeszcie. Monument jest świadectwem szczególnego miejsca, jakie Przemyśl zajmuje w węgierskiej pamięci historycznej. Dlatego też jednym z celów nowego przedsięwzięcia jest zachęcenie Węgrów nie tylko do poznawania dziejów twierdzy w internecie, lecz także do osobistego odwiedzania miejsc związanych z losami ich przodków.
Historia przedstawiona nowoczesnymi metodami
Oprócz wirtualnych spacerów serwis udostępnia nagrania wykonane z drona, ukazujące przemyskie fortyfikacje i otaczający je krajobraz jesienią oraz zimą. Zamieszczono również mapę systemu obronnego, plany wybranych fortów, opisy etapów budowy twierdzy i informacje o jej wyposażeniu. Całość można przeglądać na komputerach, tabletach i smartfonach. Wirtualne spacery uruchamiane są za pośrednictwem osobnej aplikacji internetowej. Projekt został zrealizowany w ramach Węgiersko-Polskiego Programu Współpracy Pozarządowej, przy wsparciu finansowym Ambasady Węgier w Warszawie. Polskim partnerem przedsięwzięcia jest Związek Powiatowo-Gminny Twierdzy Przemyśl. Za opracowanie merytoryczne odpowiadają historycy dr Gabriella Jakusch i dr Vilmos Kovács, zajmujący się badaniami historycznymi, opracowaniem materiałów archiwalnych oraz przygotowaniem treści historycznych i wojskowych. Opracowaniem i wdrożeniem systemu informatycznego wirtualnych spacerów zajęła się węgierska firma Appentum Kft.
Obecne pięć lokalizacji to pierwszy etap przedsięwzięcia. W przyszłości autorzy przewidują możliwość rozbudowania serwisu o kolejne forty, obiekty wojskowe, cmentarze i miejsca pamięci. Nowa witryna ma więc nie tylko popularyzować historię jednego z największych systemów fortecznych dawnej monarchii austro-węgierskiej, lecz także zachęcać do jego poznawania w terenie. Dla turystów z Polski może być wprowadzeniem do dziejów Twierdzy Przemyśl, a dla gości z Węgier – okazją do odkrywania miejsc szczególnie ważnych dla historii ich kraju. Autorzy podkreślają, że udostępnione dotychczas obiekty stanowią jedynie niewielką część rozległego systemu fortyfikacyjnego. Wirtualne zwiedzanie może więc stać się początkiem znacznie dłuższej podróży po zabytkach Przemyśla i okolic.
Wirtualne spacery i materiały historyczne są dostępne w serwisie www.przemysl1914-15.hu. Bezpośredni adres polskiej wersji to https://www.przemysl1914-15.hu/pl/.
Napisz komentarz
Komentarze