Szymon Jakubowski
Pod koniec XIX wieku Lwów należał do najważniejszych miast monarchii austro-węgierskiej i przechodził okres szybkiej modernizacji. Od 1842 roku główną sceną miasta był monumentalny Teatr Skarbkowski, zbudowany z inicjatywy hrabiego Stanisława Skarbka. Z czasem jego możliwości techniczne przestały jednak odpowiadać potrzebom rozwijającego się życia teatralnego. Brakowało nowoczesnej wentylacji, ogrzewania i urządzeń scenicznych, a władze miejskie chciały dysponować własnym reprezentacyjnym gmachem, odpowiadającym randze stolicy Galicji. Pod koniec XIX wieku zdecydowano więc o budowie nowego teatru.
Konkurs architektoniczny wygrał w 1896 roku Zygmunt Gorgolewski, architekt wykształcony w Berlinie, który kilka lat wcześniej przeniósł się do Lwowa i został dyrektorem miejscowej Szkoły Przemysłowej. Budowę rozpoczęto w 1897 roku, a zasadnicze prace trwały zaledwie trzy lata. Wykonanie dużej części robót powierzono przedsiębiorstwu znanego lwowskiego architekta i budowniczego Iwana Lewińskiego. Problemem było wybrane miejsce – na przedłużeniu Wałów Hetmańskich, w sąsiedztwie biegnącej pod ziemią Pełtwi. Zastosowano rozbudowane betonowe fundamenty, a cały gmach stał się jednym z najnowocześniejszych przedsięwzięć budowlanych ówczesnego Lwowa.
Teatr otrzymał elektryczne oświetlenie, centralne ogrzewanie, rozbudowaną wentylację i zaawansowane urządzenia sceniczne. Maszynerię sceniczną – poza regulatorem sceny – konstrukcję kratownicową metalowej kopuły z latarnią oraz żelazną kurtynę wykonało Pierwsze Galicyjskie Towarzystwo Akcyjne Budowy Wagonów i Maszyn w Sanoku, wywodzące się z zakładu Kazimierza Lipińskiego. Był to poprzednik późniejszego Autosanu. Sanocka fabryka należała wówczas do najważniejszych przedsiębiorstw przemysłowych Galicji i realizowała znacznie bardziej skomplikowane zamówienia niż tylko budowę wagonów.
Wnętrza teatru miały dorównywać jego rozwiązaniom technicznym. Do ich dekoracji zatrudniono czołowych malarzy i rzeźbiarzy związanych ze Lwowem. Wśród nich znalazł się Stanisław Dębicki, urodzony w 1866 roku w Lubaczowie. Artysta, który od 1891 roku mieszkał we Lwowie, uczestniczył w pracach nad dekoracją malarską wnętrz nowego teatru. Obok niego pracowali m.in. Tadeusz Popiel, Stanisław Rejchan, Antoni Popiel czy Piotr Wójtowicz. Dębicki należał wówczas do uznanych przedstawicieli polskiego malarstwa i sztuki dekoracyjnej; później został profesorem krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych.
Jednym z najsłynniejszych elementów wyposażenia stała się monumentalna kurtyna „Parnas” Henryka Siemiradzkiego. Wbrew pojawiającym się niekiedy uproszczeniom nie była jednak elementem pierwszego przedstawienia 4 października 1900 roku. Została umieszczona w teatrze już po inauguracji, na początku 1901 roku. Fasada i wnętrza wypełnione zostały alegoriami sztuk: Poezji, Muzyki, Komedii, Tragedii, Sławy i Fortuny. Całość miała podkreślać nie tylko reprezentacyjny charakter budowli, lecz także rangę teatru jako jednej z najważniejszych instytucji kulturalnych Lwowa.
Jeszcze mocniejszy związek nowego teatru z terenami dzisiejszego Podkarpacia dotyczy jego pierwszego dyrektora. Został nim Tadeusz Pawlikowski, urodzony 9 listopada 1861 roku w Medyce pod Przemyślem, syn Mieczysława Pawlikowskiego i Heleny z Dzieduszyckich. Wcześniej przez sześć lat kierował Teatrem Miejskim w Krakowie, zdobywając opinię jednego z najwybitniejszych polskich ludzi teatru przełomu XIX i XX wieku. Wiosną 1900 roku wygrał konkurs na dzierżawę nowego teatru lwowskiego i kierował nim do 1906 roku.
Wielkie otwarcie 4 października 1900 roku
Uroczystości otwarcia rozpoczęły się przed południem. Gmach został poświęcony przez ormiańskokatolickiego arcybiskupa Lwowa Izaaka Mikołaja Isakowicza. W teatrze zgromadzili się przedstawiciele władz krajowych i miejskich, artyści oraz delegacje przybyłe m.in. z Krakowa, Warszawy, Poznania i Pragi. Przemawiali Gorgolewski, prezydent Lwowa Godzimir Małachowski, namiestnik Galicji Leon Piniński, marszałek krajowy Stanisław Badeni oraz sam Tadeusz Pawlikowski. W uroczystości uczestniczyli m.in. Henryk Sienkiewicz i Ignacy Jan Paderewski. Otwarcie było jednym z największych wydarzeń publicznych ówczesnego Lwowa.
Wieczorem rozpoczęło się inauguracyjne przedstawienie. Program znamy dokładnie także dzięki ówczesnej prasie. Najpierw pokazano „Baśń nocy świętojańskiej” Jana Kasprowicza, prolog napisany specjalnie na otwarcie teatru z muzyką Seweryna Bersona. Następnie wystawiono jednoaktową komedię Aleksandra Fredry „Odludki i poeta”, a wieczór zakończyła dwuaktowa opera „Janek” Władysława Żeleńskiego. To właśnie „Janek” był więc pierwszą operą wykonaną na scenie nowego gmachu.
Podkarpackie związki ze lwowską sceną nie zakończyły się wraz z budową teatru i odejściem Pawlikowskiego. Jego następcą został w 1906 roku Ludwik Heller, jedna z najważniejszych postaci życia muzycznego Lwowa. Heller wcześniej kierował jeszcze starym Teatrem Skarbkowskim i w 1900 roku rywalizował z Pawlikowskim o dyrekcję nowego gmachu. Co istotne z regionalnego punktu widzenia, ukończył gimnazjum w Rzeszowie. Po objęciu w 1906 roku Teatru Miejskiego kierował nim – z przerwą podczas rosyjskiej okupacji Lwowa – aż do 1918 roku, szczególną uwagę przywiązując właśnie do przedstawień operowych.
Mocne związki lwowskiego teatru dotyczą również ziemi sanockiej. Adam Didur, jeden z najwybitniejszych polskich basów operowych przełomu XIX i XX wieku, urodził się w Woli Sękowej koło Sanoka. Po wielkiej międzynarodowej karierze, obejmującej m.in. mediolańską La Scalę i Metropolitan Opera w Nowym Jorku, wrócił do Polski i związał się ponownie ze Lwowem. Wykładał w tamtejszym konserwatorium, a w sezonie 1938/1939 był kierownikiem artystycznym i muzycznym lwowskiego teatru.
Monumentalny gmach przetrwał wojny, zmiany granic i systemów politycznych. Dziś pozostaje jedną z najbardziej charakterystycznych budowli Lwowa i siedzibą Lwowskiego Narodowego Akademickiego Teatru Opery i Baletu im. Salomei Kruszelnickiej.
Napisz komentarz
Komentarze