Przejdź do głównych treściPrzejdź do wyszukiwarkiPrzejdź do głównego menu
niedziela, 22 listopada 2026 21:42
Reklama
Podkarpackie, którego nie znasz — miejsca i historie, które warto odkryć

Sanok. Zofia Holszańska i królewski zamek nad Sanem

Była czwartą żoną Władysława Jagiełły i matką dwóch królów Polski: Władysława III, nazwanego później Warneńczykiem, oraz Kazimierza IV Jagiellończyka. Przez ponad ćwierć wieku Zofia Holszańska była ściśle związana z Sanokiem, a tutejszy zamek stał się jedną z jej najważniejszych rezydencji. To właśnie stąd zajmowała się sprawami ziemi sanockiej, rozstrzygała lokalne spory i przyjmowała ludzi należących do politycznej elity Królestwa. Dzisiaj w Zamku Królewskim mieści się Muzeum Historyczne, znane przede wszystkim z wyjątkowej kolekcji twórczości Zdzisława Beksińskiego.
Sanok. Zofia Holszańska i królewski zamek nad Sanem
Portret Królowej Zofii Holszańskiej autorstwa Marcela Krajewskiego

Autor: Henryk BIelamowicz/wikipedia, arch

Zamek góruje nad doliną Sanu, tuż obok sanockiego rynku. Dzisiaj mieści się w nim Muzeum Historyczne, ale dzieje wzgórza zamkowego sięgają znacznie głębiej w średniowiecze. Już w XI wieku funkcjonował tutaj gród obronny. Po przyłączeniu ziemi sanockiej do Korony, za panowania Kazimierza Wielkiego, po 1341 roku zaczęła powstawać murowana warownia. W jej skład wchodził średniowieczny zamek, gotycka wieża, mury i system umocnień wykorzystujący naturalne położenie wzgórza nad Sanem. Sanok leżał przy ważnych szlakach prowadzących w stronę Rusi i Węgier, dlatego zamek wielokrotnie gościł monarchów, dostojników i ludzi z ich otoczenia.

Jedno z najbardziej znanych wydarzeń rozegrało się tutaj 2 maja 1417 roku. Władysław Jagiełło poślubił w Sanoku swoją trzecią żonę Elżbietę Granowską, a uroczystości weselne odbywały się na zamku. Był to ślub, który wzbudzał ogromne emocje wśród współczesnych, przede wszystkim ze względu na pozycję nowej królowej i niechęć części możnowładztwa do tego małżeństwa. Kilka lat później Jagiełło ożenił się po raz czwarty, a jego ostatnia żona, Zofia Holszańska, miała związać się z Sanokiem znacznie mocniej niż Elżbieta.

Sonka, ostatnia żona Jagiełły

Zofia, nazywana Sonką, urodziła się około 1405 roku i pochodziła z rodu książąt Holszańskich, związanego z elitą Wielkiego Księstwa Litewskiego i pozostającego pod silnym wpływem kultury ruskiej. Przed małżeństwem była wyznania prawosławnego. W 1422 roku, po przyjęciu katolicyzmu, została czwartą żoną Władysława Jagiełły, a 5 marca 1424 roku koronowano ją w Krakowie na królową Polski. Wkrótce później Jagiełło zabezpieczył jej oprawę wdowią, do której należały między innymi Sanok i starostwo sanockie.

Małżeństwo miało ogromne znaczenie dla przyszłości dynastii. Jagiełło długo nie doczekał się męskiego potomka, tymczasem Zofia urodziła mu trzech synów. Jeden z nich, Kazimierz, zmarł jako dziecko, ale dwaj pozostali zapisali się w historii Polski jako Władysław III Warneńczyk i Kazimierz IV Jagiellończyk. Pozycja młodej królowej nie była jednak łatwa. W 1427 roku została oskarżona o niewierność małżeńską, a sprawa miała szczególnie poważne znaczenie, ponieważ pośrednio podważała prawa jej synów do tronu. Ostatecznie Zofia oczyściła się z zarzutów, składając przysięgę.

Po śmierci Władysława Jagiełły w 1434 roku królem został jego dziesięcioletni syn Władysław III. Zofia nie otrzymała formalnej regencji, ale nadal uczestniczyła w życiu politycznym i zabiegała o interesy swoich dzieci. Właśnie w tym okresie Sanok zaczął odgrywać w jej życiu szczególną rolę. Zachowane źródła z lat 1435–1461 wielokrotnie potwierdzają pobyty królowej w ziemi sanockiej. Nie oznacza to oczywiście, że przez ponad ćwierć wieku mieszkała tutaj bez przerwy. Podróżowała pomiędzy swoimi dobrami, Krakowem i innymi ośrodkami, jednak do Sanoka wracała wyjątkowo często. Zamek nad Sanem stał się jedną z jej najważniejszych rezydencji, a sama ziemia sanocka należała do tych części królewskiego uposażenia, którymi zajmowała się szczególnie aktywnie.

Królowa, która zajmowała się Sanokiem

Zofia nie była na sanockim zamku jedynie dostojną mieszkanką. Zachowane księgi i dokumenty pokazują, że jako właścicielka dóbr oprawnych rzeczywiście uczestniczyła w zarządzaniu ziemią sanocką. Powoływała urzędników, zatwierdzała decyzje i zajmowała się sporami dotyczącymi miejscowej społeczności. Jednym z takich przypadków był ciągnący się konflikt pomiędzy władzami Sanoka a mieszczaninem Tomaszem Skonczewiczem o ogród położony na górze Stróżnia. Królowa powołała komisję, która wysłuchała starszych mieszkańców miasta i na podstawie ich zeznań uznała, że sporny teren należał do Sanoka, a rodzina mieszczanina jedynie z niego korzystała. Zofia zatwierdziła rozstrzygnięcie na korzyść miasta.

Jeszcze wyraźniej jej aktywność widać w sprawach bezpieczeństwa. W 1446 roku, w związku z zagrożeniem tatarskim, nakazywała wzmacniać obronę Sanoka. Troszczyła się również o stan zamku i jego umocnień. Z dokumentów wynika, że interesowało ją także bezpieczeństwo kupców podróżujących przez jej dobra. Polecała zapewniać im ochronę przed rozbójnikami działającymi na drogach i w lasach. Pokazuje to wyraźnie, że ziemia sanocka nie była dla niej tylko źródłem dochodów. Królowa realnie zajmowała się funkcjonowaniem swoich dóbr i problemami ich mieszkańców.

Sanok pozostawał także miejscem spotkań politycznych. W listopadzie 1448 roku przybyli tutaj między innymi kanclerz koronny Jan Taszka z Koniecpola, biskup przemyski Piotr Chrząstowski i Jan Pilecki. Rozmawiano o problemach pierwszych lat panowania Kazimierza IV Jagiellończyka, między innymi o przywilejach, których młody król po koronacji jeszcze nie potwierdził, a także o sprawach Wołynia i Podola. Nie ma podstaw, by uczestników tego spotkania określać jako odrębne „stronnictwo królowej”, ale sam fakt zorganizowania takiego zjazdu pokazuje, że sanocka rezydencja Zofii była miejscem, w którym pojawiali się ludzie należący do najważniejszych kręgów politycznych Królestwa.

Warna, Kazimierz i późniejsze lata

Sanockie lata Zofii przypadły na jeden z najbardziej dramatycznych okresów w historii Jagiellonów. Jej starszy syn Władysław, który w 1434 roku został królem Polski, a później również Węgier, wyruszył przeciwko Turkom i 10 listopada 1444 roku zginął w bitwie pod Warną. Jego ciała nigdy nie odnaleziono, dlatego przez długi czas krążyły pogłoski, że mógł przeżyć. Wiadomość o klęsce warneńskiej zastała Zofię właśnie w Sanoku.

Po okresie bezkrólewia w 1447 roku koronę polską objął jej młodszy syn Kazimierz IV Jagiellończyk. Zofia nadal uczestniczyła w życiu dworu i zachowywała polityczne znaczenie, jednak z czasem coraz więcej uwagi poświęcała swoim dobrom. Wyraźniejsza zmiana nastąpiła po 1454 roku, gdy Kazimierz poślubił Elżbietę Rakuszankę. Wtedy starsza królowa coraz częściej przebywała w dobrach oprawnych, a ziemia sanocka nadal pozostawała jednym z najważniejszych miejsc jej pobytu.

Z osobą Zofii Holszańskiej wiąże się również jeden z najważniejszych zabytków średniowiecznej polszczyzny – Biblia królowej Zofii, nazywana też Biblią Szaroszpatacką. Był to rozległy przekład Pisma Świętego na język polski, przygotowywany z inicjatywy królowej. Do naszych czasów zachował się jedynie fragment dzieła, ale pozostaje ono jednym z najważniejszych świadectw rozwoju języka polskiego w XV wieku. Zofia wspierała także fundacje kościelne i działalność religijną, a badacze zwracają uwagę, że jej częste pobyty na ziemi sanockiej mogły sprzyjać rozwojowi miejscowych fundacji sakralnych.

Królowa zmarła 21 września 1461 roku w Krakowie. Pochowano ją na Wawelu, w ufundowanej przez nią kaplicy Świętej Trójcy. Sanok pozostał jednak jednym z miejsc najmocniej związanych z ostatnim okresem jej życia.

Zamek Zofii wyglądał inaczej

Zwiedzając dzisiejszy Zamek Królewski w Sanoku, trzeba pamiętać, że Zofia Holszańska znała go w zupełnie innej formie. W XV wieku była to jeszcze średniowieczna warownia wywodząca się z czasów Kazimierza Wielkiego. Dopiero w latach 1523–1548 starosta sanocki Mikołaj Wolski, działając z polecenia królowej Bony, rozbudował dawny zamek i przekształcił go w renesansową rezydencję. Jej zasadnicza część zachowała się do dzisiaj, choć budowla przechodziła później kolejne przebudowy.

Nie byłoby więc właściwe powiedzieć, że obecny zamek nie ma nic wspólnego z rezydencją Zofii. Dzisiejszy gmach wyrósł z wcześniejszego zespołu zamkowego, ale jego wygląd jest efektem przebudowy przeprowadzonej już wiele dziesięcioleci po śmierci królowej. Zofia nie oglądała renesansowej fasady znanej współczesnym turystom. Mieszkała w średniowiecznej warowni, która stała na tym samym wzgórzu i z której później wyrósł nowożytny zamek.

Dzisiaj w jego murach działa Muzeum Historyczne w Sanoku. Największą popularnością cieszą się zbiory sztuki cerkiewnej oraz Galeria Zdzisława Beksińskiego, ale podczas zwiedzania warto pamiętać również o znacznie starszych dziejach tego miejsca. To tutaj odbywało się wesele Władysława Jagiełły i Elżbiety Granowskiej. Tutaj przez lata przebywała Zofia Holszańska, zajmowała się sprawami ziemi sanockiej, rozstrzygała spory i przyjmowała możnych. Sanockie wzgórze zamkowe było więc nie tylko warownią i rezydencją. Przez dziesięciolecia stanowiło jedno z miejsc, w których rozgrywała się historia polskiej monarchii jagiellońskiej, a jedną z jej najważniejszych bohaterek była królowa Zofia Holszańska.

Zamek Królewski w Sanoku – mapa


Podziel się
Oceń

Napisz komentarz

Komentarze

Reklama
Reklama
Reklama