Latem 1944 roku przez Rzeszowszczyznę przesuwał się front. Armia Czerwona wypierała Niemców, a oddziały Armii Krajowej realizowały akcję „Burza”, występując przeciwko wycofującemu się okupantowi. W wielu miejscach współpraca z Sowietami szybko jednak ustępowała rozbrajaniu, aresztowaniom i represjom wobec polskiego podziemia. Jeden z obozów NKWD utworzono w Trzebusce niedaleko Sokołowa Małopolskiego. Według relacji świadków funkcjonował on od 15 sierpnia do połowy listopada 1944 roku.
Obóz w Trzebusce
Obóz powstał na gminnym pastwisku. Teren ogrodzono drutem kolczastym, a więźniów przetrzymywano przede wszystkim w wykopanych w ziemi pomieszczeniach. Warunki były bardzo trudne. Z relacji oraz późniejszych badań archeologicznych wiadomo, że na terenie obozu znajdowały się duże ziemianki zbiorowe oraz mniejsze, przeznaczone dla pojedynczych osób.
Do Trzebuski trafiali ludzie różnych narodowości i z różnych powodów. Byli wśród nich żołnierze Armii Krajowej z Rzeszowszczyzny i Kresów Wschodnich, członkowie innych polskich organizacji niepodległościowych, osoby cywilne, a także Ukraińcy, Białorusini, Rosjanie, Litwini i Węgrzy. Więziono również żołnierzy Armii Czerwonej oraz obywateli ZSRR, którzy wcześniej służyli w formacjach walczących po stronie III Rzeszy.
Jednym z najbardziej znanych polskich więźniów Trzebuski był gen. Władysław Filipkowski, komendant Obszaru Południowo-Wschodniego Armii Krajowej. Po zakończeniu akcji „Burza” został wraz z grupą oficerów swojego sztabu aresztowany przez Sowietów. Przez pewien czas przetrzymywano ich właśnie w Trzebusce, później zostali przewiezieni przez Lwów do Charkowa.
Dokładna liczba ludzi, którzy przeszli przez obóz, nie jest znana. W starszych publikacjach pojawiał się szacunek około 2500 więźniów. Nowsze materiały IPN są ostrożniejsze i wskazują, że w ciągu trzech miesięcy funkcjonowania obozu przetrzymywano tam co najmniej 1700 osób. Brak kompletnej dokumentacji sowieckiej sprawia, że pełnej listy osadzonych prawdopodobnie nie uda się już odtworzyć.
Wyroki i egzekucje
Na terenie obozu działał Wojenny Trybunał I Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej. Prowadzono przesłuchania i śledztwa, po których więźniowie stawali przed sowieckim sądem wojskowym. Zapadały różne decyzje: część osadzonych kierowano do armii podporządkowanej władzom komunistycznym, część wywożono w głąb ZSRR, wobec niektórych orzekano karę śmierci.
Według relacji świadków część skazanych wywożono z obozu nocą do pobliskich lasów. Jednym z głównych miejsc egzekucji była Turza, oddalona o kilka kilometrów od Trzebuski. IPN wskazuje również lasy w rejonie Nienadówki. To właśnie tam funkcjonariusze NKWD dokonywali zabójstw, używając broni palnej albo ostrych narzędzi.
Badania szczątków odnalezionych po latach pokazały, że część ofiar miała związane ręce, a niektórzy zostali zabici strzałami w tył głowy przy krawędzi przygotowanego wcześniej dołu. W materiałach śledczych pojawiają się również informacje o podcinaniu gardła. Ciała ukrywano w ziemi, a miejsca pochówku starano się zamaskować.
Nowsze materiały pionu poszukiwań IPN mówią o około 250 więźniach zamordowanych w lasach w rejonie Turzy i Nienadówki. W starszej literaturze i materiałach rocznicowych pojawiały się także wyższe szacunki. Dokładnej liczby ofiar nie udało się ustalić i bez pełnego dostępu do sowieckich archiwów może to już nigdy nie być możliwe.
Obóz w Trzebusce funkcjonował zaledwie kilka miesięcy, ale dla wielu ludzi stał się ostatnim miejscem uwięzienia przed wywózką albo śmiercią. Część skazanych zabierano nocą do pobliskich lasów, gdzie dokonywano egzekucji i ukrywano ciała.
Groby odkryte po odejściu NKWD
Pierwsze informacje o miejscach pochówku pojawiły się niedługo po likwidacji obozu. Groby odkryli miejscowi żołnierze Armii Krajowej. Wiedza o zbrodni szybko rozeszła się wśród mieszkańców okolicy, ale w okresie Polski Ludowej temat pozostawał niewygodny i przez dziesięciolecia nie prowadzono pełnych badań.
Pamięć o zamordowanych przetrwała jednak w lokalnej społeczności. Od końca lat 70. i w latach 80. coraz częściej zaczęto upominać się o możliwość upamiętnienia ofiar i zbadania miejsc egzekucji. Znaczącą rolę odgrywali w tym miejscowi działacze opozycji, duchowni i środowiska związane z „Solidarnością”.
Przełom nastąpił w 1990 roku. W Lesie Turzańskim przeprowadzono ekshumację, podczas której odnaleziono szczątki 17 osób. W trzech przypadkach udało się ustalić tożsamość zamordowanych. Byli to żołnierze Armii Krajowej z placówki w Ropczycach: Zdzisław Brunowski ps. „Cygan”, Eugeniusz Zymroz ps. „Macedończyk” oraz Zdzisław Łaskawiec ps. „Monter”. Tożsamość pozostałych ofiar pozostaje nieznana.
Odnalezienie 17 osób nie oznaczało oczywiście rozwiązania zagadki zbrodni. Była to jedynie część ofiar. Nie odnaleziono wszystkich mogił, a badacze wciąż zakładają, że w okolicznych lasach mogą znajdować się kolejne miejsca pochówku.
Siedemnaście osób odnalezionych w 1990 roku to jedynie część ofiar. Nie wiadomo, ilu ludzi spoczywa nadal w nieodkrytych mogiłach i gdzie dokładnie znajdują się wszystkie miejsca pochówku więźniów Trzebuski.
Badania po latach
Instytut Pamięci Narodowej wracał do Turzy i Trzebuski w kolejnych latach. W październiku 2017 roku prowadzono prace poszukiwawcze w Lesie Turzańskim. Rok później, od 25 września do 23 października 2018 roku, archeolodzy badali teren dawnego obozu w Trzebusce.
Odkryto wówczas pozostałości sześciu dużych ziemianek zbiorowych i dwóch mniejszych, jednoosobowych. Znaleziono również przedmioty związane z pobytem więźniów: fragmenty obuwia, guziki, grzebienie, okulary i ołówki. W ziemi zachowały się także pozostałości sowieckiego granatu oraz amunicji kalibru 7,62 mm. Dzięki badaniom archeologicznym udało się znacznie dokładniej odtworzyć układ obozu, który przez dziesięciolecia znany był przede wszystkim z relacji świadków.
W 2022 roku IPN rozpoczął kolejne poszukiwania potencjalnych mogił więźniów Trzebuski w lasach w rejonie Nienadówki. Nadal istnieje bowiem możliwość, że część ofiar spoczywa w miejscach, których dotąd nie udało się odnaleźć.
„Mały Katyń Ziemi Sokołowskiej”
Dzisiaj w Lesie Turzańskim znajduje się miejsce pamięci i mogiła odnalezionych ofiar. W 1995 roku stanął tam pomnik autorstwa Piotra Kidy z Górna, przedstawiający związane drutem ręce. Monument poświęcono 22 października 1995 roku.
Z Turzą na trwałe związało się określenie „Mały Katyń Ziemi Sokołowskiej”. Nawiązuje ono zarówno do sposobu dokonywania egzekucji, jak i do wieloletniego ukrywania prawdy o zbrodni. Nie jest to nazwa urzędowa, ale określenie, które przez lata weszło do lokalnej pamięci i stało się symbolem sowieckich represji z 1944 roku.
Kilka kilometrów dalej znajduje się Trzebuska – miejsce dawnego obozu NKWD. Dopiero zestawienie tych dwóch miejsc pozwala zrozumieć pełną historię wydarzeń. Trzebuska była miejscem uwięzienia, przesłuchań i wyroków. Turza oraz lasy w rejonie Nienadówki stały się miejscami egzekucji i ukrywania ciał.
To jeden z tych fragmentów historii Podkarpacia, których wciąż nie udało się zamknąć ostatecznym bilansem. Znamy miejsce obozu, część nazwisk więźniów, relacje świadków i szczątki części zamordowanych. Nadal nie znamy jednak nazwisk większości ofiar ani wszystkich miejsc ich pochówku. Las w Turzy pozostaje więc nie tylko miejscem pamięci, ale również miejscem wciąż nie do końca rozwiązanej historycznej zagadki.




Napisz komentarz
Komentarze