Poligon SS zaczął powstawać w 1940 roku. Na potrzeby wielkiego terenu ćwiczeń wysiedlano mieszkańców okolicznych miejscowości, zajmowano i niszczono gospodarstwa, budowano drogi, strzelnice, magazyny, koszary i inne obiekty wojskowe. Główna siedziba kompleksu znajdowała się w Pustkowie. Poligon, występujący pod nazwą „Truppenübungsplatz Heidelager”, służył do szkolenia jednostek Waffen-SS, ale z czasem jego częścią stało się także jedno z najpilniej strzeżonych miejsc niemieckiego programu rakietowego – Blizna.
Tajna Blizna
Decyzja o urządzeniu poligonu rakietowego w Bliźnie była następstwem wydarzeń z sierpnia 1943 roku. W nocy z 17 na 18 sierpnia brytyjskie lotnictwo zbombardowało ośrodek doświadczalny w Peenemünde, gdzie Niemcy pracowali nad nową bronią. Kilka dni później zdecydowano o przeniesieniu części prób na teren okupowanej Polski. Wybór padł na wysiedloną Bliznę, położoną wśród lasów i już znajdującą się w obrębie rozległego poligonu SS.
W krótkim czasie zaczęła tutaj powstawać cała potrzebna infrastruktura. Doprowadzono bocznicę kolejową, budowano drogi, magazyny, baraki, halę montażową, stanowiska startowe i obiekty techniczne. Teren został odizolowany i objęty szczególną ochroną. Pilnowali go wartownicy z psami, obowiązywał zakaz wstępu dla osób nieuprawnionych. Blizna stanowiła wyodrębniony, tajny fragment kompleksu i nawet żołnierze stacjonujący na pozostałych częściach poligonu nie mogli się tutaj swobodnie poruszać.
Rangę inwestycji najlepiej pokazują nazwiska osób, które przyjeżdżały kontrolować postęp prac. 28 września 1943 roku Pustków i Bliznę wizytował Reichsführer SS Heinrich Himmler. Później pojawiał się tutaj również Wernher von Braun, jeden z głównych konstruktorów rakiety A-4, znanej później jako V-2. Po wojnie ten sam inżynier został jednym z najważniejszych twórców amerykańskiego programu rakietowego i uczestniczył w pracach nad rakietami Saturn, które wyniosły ludzi na Księżyc.
Pierwsze próby w Bliźnie rozpoczęły się jesienią 1943 roku. Za datę pierwszego startu V-2 z tego miejsca najczęściej podawany jest 5 listopada 1943 roku, choć w części publikacji pojawiają się również wcześniejsze daty prób. Początkowo nowa broń była daleka od niezawodności. Rakiety eksplodowały krótko po starcie, zbaczały z trasy lub spadały niedaleko stanowisk startowych. Od początku listopada 1943 do połowy marca 1944 roku przeprowadzono 57 prób, z których 26 uznano za udane.
Problemy były na tyle poważne, że do Blizny przyjeżdżali konstruktorzy próbujący ustalić ich przyczynę. Według jednej z relacji podczas próby w lutym 1944 roku Wernher von Braun obserwował start zza ceglanego muru oddalonego o kilkaset metrów od wyrzutni. Rakieta runęła tak blisko, że konstruktor rzucił się na ziemię i z dużym szczęściem uniknął śmierci.
Broń wyprzedzająca epokę
V-2 była konstrukcją niezwykłą jak na realia lat 40. XX wieku. Startowała pionowo, osiągała prędkość wielokrotnie przekraczającą prędkość dźwięku i mogła przenieść głowicę z blisko toną materiału wybuchowego na odległość około 300 kilometrów. Po wystrzeleniu praktycznie nie istniała możliwość jej przechwycenia przez ówczesne lotnictwo czy artylerię przeciwlotniczą. Jednocześnie rakieta pozostawała mało celna i nadawała się przede wszystkim do ostrzału dużych obszarów miejskich.
W Bliźnie testowano również V-1 – znacznie prostszą bombę latającą napędzaną silnikiem pulsacyjnym. W kwietniu 1944 roku przybył tutaj Flak-Regiment 155, który prowadził próby tej broni. Przygotowano dwa stanowiska startowe, z których jedno było intensywnie wykorzystywane. Pociski kierowano w stronę terenów położonych pomiędzy Lublinem a Chełmem. Także V-1 była zawodna – około 40 procent pocisków odpalonych z Blizny nie docierało do wyznaczonego rejonu.
Od września 1944 roku V-2 zaczęto wykorzystywać bojowo przede wszystkim przeciwko Londynowi i Antwerpii. Rakiety nie zmieniły przebiegu wojny, ale powodowały śmierć i ogromne zniszczenia. Paradoks tej technologii polegał na tym, że broń przedstawiana przez niemiecką propagandę jako cud techniki powstawała w systemie opartym na niewolniczej pracy więźniów. W kompleksie Mittelbau-Dora, związanym z produkcją V-2, zginęło około 20 tysięcy ludzi.
Pustków – druga strona historii Blizny
Także sama budowa infrastruktury rakietowej w Bliźnie była związana z pracą więźniów. W Pustkowie funkcjonował rozbudowany system obozowy podporządkowany potrzebom poligonu SS. Pierwszy obóz utworzono w 1940 roku dla ludności żydowskiej. W 1941 roku powstał obóz dla sowieckich jeńców wojennych, a jesienią 1942 roku – obóz pracy przymusowej dla Polaków.
Więźniów wykorzystywano przy najcięższych robotach: budowie dróg, strzelnic, magazynów, obiektów wojskowych i innych elementów infrastruktury. Bicie, głód, choroby i praca ponad siły były codziennością. W 1943 roku, gdy rozpoczęto przygotowywanie poligonu rakietowego, utworzono również specjalną grupę roboczą określaną jako „komando Blizna”. Więźniowie wykonywali między innymi roboty ziemne i betoniarskie związane z powstającymi stanowiskami rakietowymi.
Cena funkcjonowania poligonu była ogromna. Szacuje się, że w obozach Pustkowa zginęło co najmniej około 15 tysięcy osób – około 7 tysięcy Żydów, 5 tysięcy sowieckich jeńców wojennych oraz od 2,5 do 3 tysięcy Polaków. Dokładnej liczby zapewne nigdy nie uda się ustalić, między innymi z powodu zniszczenia dokumentacji przez Niemców.
Symbolem tych zbrodni stała się położona na terenie Paszczyny tak zwana Góra Śmierci, wcześniej określana jako Królowa Góra. Na jej szczycie znajdowało się palenisko kremacyjne, na którym spalano zwłoki zamordowanych i zmarłych więźniów. Dzisiaj prowadzi tam Droga Cierpienia, a na szczycie znajdują się pomniki poświęcone ofiarom niemieckiego terroru.
Armia Krajowa poznaje tajemnicę rakiet
Mimo niezwykle ścisłej ochrony Blizna nie pozostała tajemnicą dla polskiego podziemia. Wywiad Armii Krajowej obserwował transporty, starty i miejsca upadku rakiet. W zdobywanie informacji angażowali się żołnierze AK, kolejarze, leśnicy, robotnicy i okoliczni mieszkańcy. Szczątki uszkodzonych pocisków trafiały następnie do specjalistów, którzy próbowali ustalić zasady działania nowej broni.
Informacje z rejonu Blizny poprzez Obwód AK Dębica i Inspektorat AK Rzeszów trafiały do Biura Studiów Przemysłowych Oddziału II Komendy Głównej AK w Warszawie. Już pod koniec 1943 roku polski wywiad przekazywał meldunki dotyczące pojawienia się nowej niemieckiej broni.
Największy sukces przyszedł jednak poza samą Blizną. 20 maja 1944 roku w rejonie Sarnak nad Bugiem spadła rakieta V-2, która nie eksplodowała. Armia Krajowa zdołała zabezpieczyć jej najważniejsze elementy przed Niemcami. Podzespoły zostały przewiezione do Warszawy i przebadane przez specjalistów współpracujących z AK. Jednym z najważniejszych uczestników tych prac był konstruktor lotniczy Antoni Kocjan.
W nocy z 25 na 26 lipca 1944 roku, podczas operacji „Most III”, dokumentacja oraz najważniejsze części rakiety zostały przekazane alianckiemu samolotowi, który wylądował na konspiracyjnym lądowisku w rejonie Tarnowa. Materiały przez Włochy trafiły do Wielkiej Brytanii. Był to jeden z największych sukcesów wywiadowczych Armii Krajowej w czasie II wojny światowej.
Dwa miejsca, jedna historia
Niemcy opuścili Bliznę latem 1944 roku. Wyposażenie ewakuowano, a część obiektów zniszczono. Obozy w Pustkowie również były likwidowane w obliczu zbliżającego się frontu. 27 lipca 1944 roku wywieziono stąd około dwóch tysięcy polskich więźniów. Kobiety trafiły do Ravensbrück, mężczyźni między innymi do Sachsenhausen i Oranienburga.
Dzisiaj oba miejsca można zwiedzać i właśnie w ten sposób najlepiej poznawać historię całego kompleksu. Park Historyczny Blizna im. Wywiadu Armii Krajowej prezentuje dzieje V-1 i V-2 oraz działalność polskiego podziemia. Można zobaczyć rekonstrukcje obu rodzajów pocisków, fragmenty odnalezionych rakiet, zrekonstruowany barak i okop obserwacyjny, a w okolicznych lasach również zachowane pozostałości niemieckiej infrastruktury – miejsca związane ze stanowiskami V-1, płytą startową V-2, dawną halą montażową i transportem kolejowym.
Kilka–kilkanaście kilometrów dalej, w Paszczynie u podnóża Góry Śmierci, działa Ekspozycja Historyczno-Dydaktyczna Europejskiego Centrum Pamięci i Pojednania. W zrekonstruowanych obiektach prezentowana jest historia niemieckich obozów pracy przymusowej i poligonu Waffen-SS „Heidelager”. Są tutaj makiety obozów i poligonu, fotografie, dokumenty, wyposażenie, relacje byłych więźniów oraz multimedialne prezentacje. Z ekspozycji można przejść na Górę Śmierci – miejsce bezpośrednio związane z tragicznymi losami tysięcy więźniów.
Blizna fascynuje techniką, tajemnicą i historią jednej z najbardziej zaawansowanych broni II wojny światowej. Pustków przypomina natomiast, jaka była cena funkcjonowania ogromnego niemieckiego kompleksu wojskowego. Dlatego te dwa miejsca warto oglądać razem. Dopiero wtedy historia V-1 i V-2 przestaje być opowieścią wyłącznie o rakietach, konstruktorach i wywiadzie, a staje się również historią ludzi zmuszanych do niewolniczej pracy i tysięcy ofiar, których życie pochłonął poligon SS.
Napisz komentarz
Komentarze