Borek Stary – sanktuarium i niezwykły Pogrzeb Matki Bożej

Najbardziej niezwykłe uroczystości odbywają się tutaj w połowie sierpnia. Ich ważną częścią jest obrzęd Zaśnięcia i Pogrzebu Matki Bożej. 13 sierpnia figura Zaśniętej Maryi przenoszona jest z kościoła do stojącej wyżej kaplicy św. Anny, a następnego dnia stamtąd wyrusza uroczysta procesja. Figurę tradycyjnie niosą dziewczęta ubrane w białe suknie. Sam zwyczaj jest znacznie starszy od obecnej kaplicy św. Anny, która została wzniesiona w 1779 roku. O jego wcześniejszej historii wiemy między innymi dzięki zachowanej księdze wydatków dominikańskiego konwentu „Expensa Conventus Borecensis 1679–1729”. Zapisy pokazują, że już na przełomie XVII i XVIII wieku szczególnie uroczyście obchodzono tutaj wigilię Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, akcentując Zaśnięcie i Pogrzeb Maryi.

W najstarszej znanej formie obrzędu wykorzystywano tak zwaną „trumienkę” Matki Bożej. Później zastąpiła ją figura przedstawiająca Zaśniętą Maryję. Przygotowywano ją do uroczystości, ubierając między innymi w białe szaty i welon, a następnie niesiono w procesji. W popularnych przekazach można spotkać opowieść, że dominikanie przejęli ten zwyczaj od franciszkanów, którzy mieli przywieźć go z Ziemi Świętej. Tego elementu tradycji nie można jednak potwierdzić równie dobrze jak samego istnienia dawnych uroczystości w Borku Starym. Pewne jest natomiast, że miejscowy obrzęd ma kilkusetletnią metrykę i nie został wymyślony współcześnie.

Sanktuarium na wzgórzu

Sam układ sanktuarium jest nietypowy. Najważniejsze jego elementy rozciągają się na zalesionym wzgórzu, które okoliczni mieszkańcy określają również mianem Jasnej Góry Różańcowej. W centrum znajduje się kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny oraz klasztor dominikanów. Niedaleko świątyni znajduje się źródełko od dawna związane z miejscowym kultem. Przez stulecia pielgrzymi przypisywali jego wodzie szczególne znaczenie, a w przekazach pojawiały się informacje o otrzymywanych tutaj łaskach i uzdrowieniach. Pod koniec XIX wieku obok źródła powstała kamienna grota z figurą Matki Bożej z Lourdes.

Powyżej zespołu klasztornego stoi kaplica św. Anny, obok której znajduje się niewielki cmentarz dominikański. Jeszcze wyżej, na szczycie wzgórza, wznosi się kaplica Matki Bożej Bolesnej z 1897 roku. Powstała w miejscu wcześniejszego drewnianego obiektu. To właśnie w rejonie szczytu wzgórza odbywały się także ważne uroczystości związane z historią sanktuarium. Całość uzupełnia dawna droga pielgrzymkowa i leśne otoczenie. Ochroną konserwatorską objęte są nie tylko kościół i klasztor, ale również kaplice, cmentarz zakonny, dziedziniec odpustowy oraz otoczenie z dawną drogą prowadzącą do sanktuarium.

Od średniowiecznej kaplicy do dominikanów

Dzisiejszy barokowy zespół jest znacznie młodszy od samego kultu maryjnego. Miejscowa tradycja wiąże jego początki z rokiem 1336. Według opowieści wizerunek Matki Bożej miał pojawić się na drzewie wśród lasu, a późniejsze przekazy mówiły również o objawieniu Maryi i poleceniu wykonania obrazu. Jest to jednak legenda, której nie potwierdzają źródła powstałe w XIV wieku. Znacznie mocniej udokumentowane początki sanktuarium należy łączyć z XV stuleciem. Wiadomo, że istniała tu kaplica odwiedzana przez wiernych, a w 1420 roku arcybiskup lwowski Jan Rzeszowski poświęcił miejscową kaplicę Najświętszej Maryi Panny, występującą w przekazach również pod wezwaniem Świętego Krzyża. Borek Stary stał się w kolejnych stuleciach jednym ze starszych ośrodków pielgrzymkowych tej części dzisiejszego Podkarpacia.

Nowy etap rozpoczął się w XVII wieku. W 1667 roku ks. Maciej z Ramnicy Niwicki, prepozyt tyczyński i kanonik kolegiaty jarosławskiej, dokonał zapisu fundacyjnego na rzecz dominikanów. Zakonnicy mieli opiekować się rozwijającym się miejscem kultu i otaczanym czcią obrazem Matki Bożej. Uroczyste wprowadzenie dominikanów do Borku Starego nastąpiło w lutym 1670 roku. Od tego momentu ich obecność na stałe związała się z historią sanktuarium.

Barokowy kościół i klasztor

Stara świątynia z czasem przestała wystarczać rosnącej liczbie pielgrzymów. W 1684 roku rozpoczęto budowę obecnego murowanego kościoła. Inwestycja przeciągała się przez wiele lat, między innymi z powodu problemów finansowych. Prace zakończono około 1726 roku, a w 1736 roku świątynię konsekrował sufragan przemyski biskup Andrzej Pruski. Przy budowie kościoła wymieniani są architekci Antoni Bellotyn i Maciej Paitner. Powstała trójnawowa barokowa świątynia pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.

Obecny klasztor powstawał w pierwszej połowie XVIII wieku, w latach 1721–1738. Wraz z kościołem stworzył zwarty i dobrze widoczny zespół klasztorny wpisany w zbocze wzgórza. Centralnym punktem świątyni jest główny ołtarz z obrazem Matki Bożej Boreckiej z Dzieciątkiem, wokół którego przez stulecia rozwijał się miejscowy kult.

Jednym z najważniejszych wydarzeń w historii sanktuarium była koronacja obrazu 15 sierpnia 1919 roku. Na wizerunki Maryi i Dzieciątka nałożono złote korony papieskie. Uroczystości przewodniczył biskup przemyski Józef Sebastian Pelczar, późniejszy święty Kościoła katolickiego. Dominikanie podkreślają, że była to pierwsza koronacja cudownego obrazu Matki Bożej przeprowadzona w odrodzonej Polsce. Późniejsze losy koron były burzliwe. Kradziono je dwukrotnie, w 1960 i 1992 roku. Podczas drugiej kradzieży uszkodzony został również sam obraz, który wymagał konserwacji. W 1995 roku arcybiskup Józef Michalik ponownie nałożył korony na wizerunek Matki Bożej Boreckiej.

Znaczenie sanktuarium wykroczyło poza sam Borek Stary. Wizerunek Matki Bożej Boreckiej znalazł się również na sztandarze Rady Powiatu Rzeszowskiego przyjętym w 2000 roku. Umieszczono go obok słów „Pod Twoją obronę uciekamy się”.

Miejsce, które najlepiej poznawać pieszo

Borek Stary nie jest zabytkiem, który warto obejrzeć jedynie z parkingu czy przez kilka minut we wnętrzu kościoła. Najciekawsze jest przejście przez cały zespół – od barokowej świątyni i klasztoru, przez źródełko, kaplicę św. Anny i zakonny cmentarz, aż po kaplicę Matki Bożej Bolesnej znajdującą się na szczycie wzgórza. Poszczególne elementy pokazują kolejne etapy rozwoju sanktuarium i pozwalają zobaczyć, jak przez kilka stuleci zmieniało się to miejsce.

Najbardziej niezwykła pozostaje jednak ciągłość miejscowej tradycji. Zwyczaj, którego ślady można znaleźć w dokumentach dominikańskich z XVII i XVIII wieku, nadal jest częścią życia sanktuarium. Gdy każdego sierpnia figura Zaśniętej Matki Bożej niesiona jest spod kaplicy św. Anny, historia Borku Starego przestaje być wyłącznie zapisem w starych księgach. Staje się żywym obrzędem zachowywanym przez kolejne pokolenia mieszkańców i pielgrzymów.