Szymon Jakubowski
Radny Krzysztof Kłak domaga się cofnięcia decyzji podjętej przez byłego ministra kultury Piotra Glińskiego, wskazując, że została ona podjęta bez uwzględnienia historycznego pochodzenia dzieła, jego ścisłego związku z Przeworskiem oraz społecznych oczekiwań mieszkańców Podkarpacia. Chce również, by stanowisko w tej sprawie zajął Sejmik Województwa Podkarpackiego.
- "Restytucja dóbr kultury nie może ograniczać się wyłącznie do formalnego aktu zwrotu na rzecz Skarbu Państwa. Jej istotą jest także naprawa krzywd wyrządzonych lokalnym społecznościom, które utraciły swoje dziedzictwo w wyniku wojennej grabieży. Decyzja o przeniesieniu obrazu do Wrocławia jest odbierana przez mieszkańców Podkarpacia jako kolejne pozbawienie regionu jego historycznej tożsamości. Sprawa ta wywołała szeroką debatę publiczną oraz jednoznaczne stanowiska środowisk kultury, samorządów i mieszkańców regionu. Oczekiwanie pozostawienia obrazu w Przeworsku ma charakter powszechny i trwały, a jego ignorowanie podważa zaufanie obywateli do instytucji państwa" - napisał radny Krzysztof Kłak.
Obraz powinien pozostać w Przeworsku
„Madonna z Dzieciątkiem” znajdowała się w zbiorach książąt Lubomirskich w Przeworsku od pierwszej połowy XIX wieku. Wcześniej była własnością Stanisława Kostki Potockiego, który najprawdopodobniej zakupił dzieło podczas jednej ze swoich podróży do Włoch w latach 1772–1797. Informacje te potwierdzają zachowane inwentarze i opracowania dotyczące zbiorów pałacu w Przeworsku.
Po wybuchu II wojny światowej obraz został zagrabiony przez Niemców. Figuruje on na sporządzonej w 1940 roku przez Kajetana Mühlmanna, członka "rządu Generalnego Gubernatorstwa, liście 521 najcenniejszych dzieł sztuki zrabowanych z polskich kolekcji. Dzieło zostało wywiezione w głąb Niemiec, a w latach 90. XX wieku pojawiło się na rynku sztuki w Stanach Zjednoczonych.
W styczniu 2022 roku obraz został zidentyfikowany przez pracownika Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego jako obiekt wystawiony na sprzedaż przez dom aukcyjny Mainichi Auction Inc. w Tokio. Po analizach i negocjacjach dzieło zostało nieodpłatnie zwrócone Polsce, a uroczystość przekazania odbyła się 31 maja 2023 roku w Ambasadzie RP w Tokio. Była to pierwsza w historii polska strata wojenna odzyskana na Dalekim Wschodzie.
– „Odzyskanie ‘Madonny z Dzieciątkiem’ było ogromnym sukcesem działań restytucyjnych państwa polskiego i wydarzeniem bez precedensu. Była to pierwsza w historii polska strata wojenna odnaleziona na Dalekim Wschodzie w Japonii – podkreśla Łukasz Mróz, dyrektor Muzeum w Przeworsku Zespołu Pałacowo-Parkowego.
Stanowisko europosłanki Elżbiety Łukacijewskiej
Działania zmierzające do pozostawienia obrazu w Przeworsku popiera europosłanka Elżbieta Łukacijewska, która zwraca uwagę, że restytucja dóbr kultury nie może być traktowana wyłącznie jako procedura administracyjna.
– „Odzyskane dzieła sztuki powinny wracać nie tylko do Polski jako państwa, ale również do miejsc, z którymi były historycznie i kulturowo związane. ‘Madonna z Dzieciątkiem’ jest nierozerwalnie związana z Przeworskiem i dziedzictwem Lubomirskich. Jej przeniesienie do Wrocławia byłoby decyzją niezrozumiałą i krzywdzącą dla regionu” – podkreśla europosłanka.
Jak dodaje, sprawa ma wymiar społeczny, tożsamościowy i wizerunkowy dla Podkarpacia, a głos lokalnych społeczności powinien być realnie brany pod uwagę przy podejmowaniu decyzji dotyczących narodowego dziedzictwa.
Stanowisko Muzeum: dzieło jest bezpieczne, dostępne i osadzone w kontekście historycznym
Po restytucji obraz stał się własnością Skarbu Państwa. Na podstawie umowy użyczenia długoterminowego od 2 sierpnia 2023 roku jest on eksponowany w Salonie Różowym Pałacu Lubomirskich – siedzibie Muzeum w Przeworsku – gdzie pozostanie co najmniej do 30 lipca 2027 roku.
Dyrektor Muzeum podkreśla, że od początku zabiegał o to, aby dzieło było prezentowane w miejscu, z którym jest historycznie związane.
– „Obraz pochodzi z przedwojennych zbiorów Książąt Lubomirskich w Przeworsku. To tutaj był przechowywany, opisywany w inwentarzach i funkcjonował w świadomości historycznej regionu. Z punktu widzenia muzealnego to jego naturalne i właściwe miejsce ekspozycji” – mówi Tomasz Tokarz.
Jak zaznacza, Muzeum w Przeworsku spełnia wszystkie wymogi dotyczące ekspozycji i ochrony dzieł tej klasy.
– „‘Madonna z Dzieciątkiem’ znajduje się w dobrym stanie zachowania, jest odpowiednio zabezpieczona i udostępniona zwiedzającym w ramach stałej ekspozycji. Nie ma żadnych merytorycznych ani konserwatorskich przesłanek, które przemawiałyby przeciwko jej prezentowaniu w Przeworsku” – dodaje dyrektor.
Nierozstrzygnięta kwestia autorstwa
Dodatkowe emocje budzi kwestia autorstwa obrazu. W dokumentach Ministerstwa Kultury dzieło figuruje jako przypisywane Alessandro Turchiemu (1578–1649) lub jego kręgowi. Analiza starszych źródeł archiwalnych rodzi jednak poważne wątpliwości wobec tej atrybucji.
Sporządzony w 1840 roku przez Teofila Baumana inwentarz zbiorów pałacu w Przeworsku wskazuje, że obraz uznawano wówczas za dzieło Tycjana (Tiziano Vecelliego). Również w niemieckim katalogu zrabowanych dzieł z Generalnego Gubernatorstwa pojawia się określenie „wenecki mistrz z pierwszej połowy XVI wieku”, z odniesieniem do Tycjana lub jego kręgu. Nazwisko Turchiego nie występuje natomiast w powojennym wykazie strat wojennych sporządzonym w 1945 roku przez Wandę Sierakowską.
– „W toku prac Departamentu Restytucji Dóbr Kultury wykluczono autorstwo Turchiego. Bez przeprowadzenia kompleksowych badań technologicznych i porównawczych nie jest dziś możliwe jednoznaczne rozstrzygnięcie tej kwestii” – zaznacza dyrektor Mróz.
Decyzja po stronie ministerstwa
We wniosku radnego Krzysztofa Kłaka znalazły się postulaty uchylenia decyzji o przekazaniu obrazu do Wrocławia, zapewnienia jego stałej ekspozycji w Muzeum w Przeworsku oraz poszanowania zasad sprawiedliwości restytucyjnej i dziedzictwa regionalnego.
– „Ewentualne decyzje dotyczące przyszłego miejsca ekspozycji obrazu będą miały znaczenie nie tylko muzealne, ale również społeczne i wizerunkowe dla całego regionu. Muzeum pozostaje otwarte na dialog, działając poza bieżącymi sporami politycznymi” – podkreśla dyrektor Muzeum w Przeworsku.
Ostateczne rozstrzygnięcie w sprawie „Madonny z Dzieciątkiem” należy do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Napisz komentarz
Komentarze