Przejdź do głównych treściPrzejdź do wyszukiwarkiPrzejdź do głównego menu
niedziela, 22 listopada 2026 18:44
Reklama
Podkarpackie, którego nie znasz — miejsca i historie, które warto odkryć

Kaplica Oświęcimów w Krośnie. Barokowe arcydzieło, rodzinna nekropolia i tajemnice krypty

Przy kościele Franciszkanów w Krośnie znajduje się wybitny przykład wczesnobarokowej architektury sakralnej – kaplica Oświęcimów. Wzniesiona w połowie XVII wieku jako rodzinna nekropolia zachwyca bogatymi sztukateriami, portretami i marmurowymi epitafiami. Pod jej posadzką znajduje się krypta grobowa, w której spoczęli członkowie rodu. Z czasem miejsce rozsławiła legenda o zakazanej miłości Stanisława Oświęcima do jego przyrodniej siostry Anny. Opowieść nie znajduje potwierdzenia w źródłach z epoki, ale przez blisko dwa stulecia stała się niemal równie ważnym elementem historii zabytku jak sama kaplica.
Kaplica Oświęcimów w Krośnie. Barokowe arcydzieło, rodzinna nekropolia i tajemnice krypty

Autor: krosno.franciszkanie.pl

Kaplica przylega do północnej części kościoła Franciszkanów pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Krośnie. Powstała w latach 1647–1648 z fundacji Stanisława Oświęcima z Kunowy, dworzanina królewskiego, a później łowczego sanockiego. Polski Słownik Biograficzny potwierdza, że w 1647 roku Oświęcim wybudował przy kościele Franciszkanów rodzinną kaplicę, a bogatą dekorację stiukową wykonał Jan Chrzciciel Falconi. Stanisław występuje jako łowczy sanocki dopiero w źródle z sierpnia 1655 roku, dlatego określanie go tym urzędem już w chwili budowy kaplicy byłoby anachronizmem.

Budowla nosi wezwanie Najświętszej Maryi Panny i św. Stanisława Biskupa i Męczennika. Jej projekt wiązany jest z mediolańskim architektem Wincentym Petronim, natomiast autorstwo niezwykle bogatej dekoracji sztukatorskiej Falconiego nie budzi wątpliwości. Kaplicę wzniesiono na planie zbliżonym do kwadratu i nakryto kopułą zwieńczoną latarnią. Stosunkowo powściągliwy wygląd zewnętrzny kontrastuje z wnętrzem, w którym niemal każda partia została podporządkowana rozbudowanemu programowi artystycznemu.

Najbardziej efektowną część wystroju stanowią sztukaterie. Pojawiają się w nich putta, girlandy kwiatów i owoców, rogi obfitości, kartusze herbowe oraz militarne panoplia. Dekoracja podkreślała pozycję i zamożność rodu oraz jego wojenne tradycje. Kaplica nie była bowiem zwykłym bocznym pomieszczeniem świątyni. Stanisław Oświęcim stworzył rodzinne mauzoleum – miejsce modlitwy, pamięci i pochówku członków swojej rodziny.

Portrety, epitafia i rodzinny ołtarz

Na ścianach kaplicy znajdują się epitafia poświęcone członkom rodu oraz związane z nimi portrety. Wśród przedstawionych osób są Stanisław i jego przyrodnia siostra Anna, ojciec Florian, matka Stanisława Regina ze Śląskich, Barbara z Szamotów – matka Anny – oraz Jan Oświęcim. Taki sam zestaw osób wymienia Polski Słownik Biograficzny, wskazując jednocześnie, że autorstwo portretów przypisywano Mathiasowi Czwiczkowi. W literaturze pojawiały się również inne atrybucje, dlatego autorstwa obrazów nie należy traktować jako ostatecznie rozstrzygniętego.

Już Żegota Pauli zwrócił uwagę na niezwykle rozbudowany rodzinny charakter wystroju. Opisywał obraz przedstawiający św. Stanisława wskrzeszającego Piotrowina, na którym po jednej stronie sceny widoczny był król Bolesław z dworem, po drugiej zaś rodzina Oświęcimów, ze Stanisławem i Anną na czele. W kaplicy widział również duże portrety rodzeństwa i cztery mniejsze wizerunki członków rodziny.

Obecna konstrukcja ołtarza pochodzi z końca XIX wieku i nawiązuje do wyposażenia wcześniejszego. Kaplica była bowiem wielokrotnie odnawiana i konserwowana, dlatego nie wszystkie widoczne dziś elementy są zachowane w niezmienionym kształcie od XVII wieku. Sam zasadniczy program fundacji Oświęcima pozostał jednak czytelny: była ona zarazem kaplicą modlitewną, pomnikiem rodu i miejscem pochówku.

Pod posadzką kaplicy

Najbardziej tajemnicza część zabytku znajduje się pod ziemią. Pod kaplicą powstała krypta grobowa Oświęcimów, w której pochowano między innymi Stanisława i Annę. Stanisław zmarł bezżennie we wrześniu 1657 roku i został złożony obok przyrodniej siostry, zmarłej 13 stycznia 1647 roku w wieku 21 lat. Wiadomość o jego bezżenności ma znaczenie także dla oceny późniejszej legendy o miłości rodzeństwa.

Niezwykle sugestywny opis krypty pozostawił Żegota Pauli. W 1840 roku pisał:

„Szczątki kochanków dawniej w cynowych, dziś drewnianych dwóch trumnach spoczywają w sklepieniu pod kaplicą, do którego drzwi i wygodne schody prowadzą. Z Anny oprócz czaszki i kilku kości prawie nic więcej nie pozostało, każdy bowiem z podróżnych, których znaczna ilość co roku grób ten zwiedza, zwykł brać z sobą jakowąś pamiątkę. Zwłoki Stanisława, sczerniałe od czasu, lepiej się jednak dochowały”.

Pisownia została tu nieznacznie uwspółcześniona. Relacja Paulego jest ważna nie tylko dlatego, że opisuje stan krypty w pierwszej połowie XIX wieku. Pokazuje również, jak wielką atrakcją było już wtedy miejsce pochówku Oświęcimów.

Informacja o ingerowaniu zwiedzających w pochówki nie była wyłącznie literackim dodatkiem Paulego. 28 lipca 1869 roku w Krośnie sporządzono oficjalny protokół dotyczący krypty. Komisja stwierdziła, że częste zwiedzanie grobu i otwieranie trumien doprowadziło do niszczenia szczątków. Trumna Stanisława została wówczas urzędowo zamknięta i opieczętowana, aby zapobiec dalszej profanacji. Dokument podpisali między innymi konserwator Mieczysław Potocki i Władysław Łuszczkiewicz.

Ten dokument w interesujący sposób potwierdza więc istotną część wcześniejszej relacji Paulego. Już w XIX wieku krypta nie była zamkniętym, niedostępnym grobowcem. Przyciągała zwiedzających, a zainteresowanie romantyczną historią Stanisława i Anny prowadziło nawet do ingerowania w ich pochówki.

„Najwierniejsi kochankowie”

Legenda zrobiła z Oświęcimów polskich Romea i Julię. Według opowieści Stanisław miał zakochać się w swojej przyrodniej siostrze. Ponieważ prawo kościelne stało na przeszkodzie ich małżeństwu, miał udać się do Rzymu i prosić papieża o dyspensę.

Żegota Pauli przedstawiał tę historię nie jako legendę, lecz jako rzeczywiste wydarzenie:

„Stroskany i rozpaczający Stanisław udaje się do Rzymu, gdzie w osobistem pozwoleniu papieża ostatniej szuka nadziei. Tam uzyskuje zezwolenie Ojca Św. na zawarcie ślubów małżeńskich. Szczęśliwy kochanek, upojony radością, donosi tę wesołą nowinę Annie tęskniącej, która również pozbawiona nadziei, tak gwałtownemu wzruszeniu radości uległa, iż wskutek onegoż nagle ofiarą śmierci w najpiękniejszej chwili życia swego padła”.

Dopiero po jej śmierci Stanisław – według wersji Paulego – miał powrócić z Rzymu do rodzinnego Potoka pod Krosnem. To ważne, bo w późniejszych streszczeniach legendy kolejność wydarzeń często zostaje zmieniona i Anna umiera dopiero po jego osobistym powrocie. U Paulego umiera po otrzymaniu wiadomości.

Już pierwsze zdania jego opowieści pokazują, jak silnie romantyczny mit był wówczas związany z samą kaplicą. Pauli porównywał Oświęcimów do najsłynniejszych europejskich par tragicznych kochanków i pisał o „przez wędrowców licznie odwiedzanym” grobie Stanisława i Anny, których nazywał bratem i siostrą, ale zarazem „najwierniejszymi kochankami”.

Legenda nie wytrzymuje konfrontacji ze źródłami

Dzisiaj nie ma podstaw do traktowania tej historii jako opisu rzeczywistych wydarzeń. Biografia Stanisława Oświęcima, oparta między innymi na jego zachowanym diariuszu, dokumentuje liczne podróże zagraniczne, działalność dworską i wojskową. Nie potwierdza jednak wyjazdu do Rzymu po papieską dyspensę na małżeństwo z Anną. Co więcej, znane podróże Stanisława do Włoch przypadają na inne okresy jego życia. W 1642 roku przebywał we Włoszech jako opiekun Aleksandra Koniecpolskiego, natomiast kolejne wyjazdy do Rzymu związane były z Aleksandrem Lubomirskim i nastąpiły już po śmierci Anny.

Pewne jest natomiast, że śmierć przyrodniej siostry bardzo nim wstrząsnęła. Anna zmarła 13 stycznia 1647 roku, mając zaledwie 21 lat. Jeszcze w tym samym roku Stanisław ufundował rodzinną kaplicę. Inskrypcja fundacyjna mówi o jego miłości i bólu po śmierci „najukochańszej siostry”, ale sama w sobie nie potwierdza romantycznego charakteru ich relacji. Stanisław pozostał nieżonaty aż do śmierci w 1657 roku. To właśnie niezwykle osobisty charakter fundacji, sąsiadujące pochówki, portrety rodzeństwa oraz późniejsza fascynacja kryptą stworzyły idealne podłoże do narodzin legendy. W XIX wieku historia zaczęła żyć własnym życiem i z czasem stała się jednym z najbardziej znanych krośnieńskich podań.

Kaplica przetrwała kolejne stulecia

Zabytek przechodził w kolejnych stuleciach liczne remonty i konserwacje. Szczególne zagrożenie stanowiły wilgoć oraz skutki pożarów i kolejnych ingerencji w wyposażenie. Już w XIX wieku stan kaplicy i krypty stał się przedmiotem zainteresowania konserwatorów. W 1869 roku, obok zabezpieczenia trumny Stanisława, przygotowano również zalecenia dotyczące konserwacji znajdujących się w kaplicy portretów.

Opieka nad zabytkiem trwa do dziś. W 2026 roku franciszkanie informowali o kolejnych pracach konserwatorskich przy kaplicy, obejmujących między innymi konstrukcję kopuły, portal oraz zabytkowe trumny znajdujące się w krypcie. Podczas robót ujawniono zły stan części drewnianej konstrukcji przy latarni, co wymagało rozszerzenia zakresu prac.

Kaplica Oświęcimów pozostaje więc czymś znacznie więcej niż materialną ilustracją romantycznego podania. Jest wyjątkowo cennym XVII-wiecznym mauzoleum, w którym zachowały się architektura, sztukaterie Falconiego, portrety, epitafia oraz rodzinna krypta. Jednocześnie sam zabytek pozwala prześledzić, jak rodziła się i rozwijała legenda. Najpierw był ból Stanisława po śmierci młodej siostry i niezwykła fundacja. Później pojawiła się opowieść o zakazanej miłości, którą kolejni autorzy przekazywali jak historyczny fakt. Wreszcie grób stał się celem tak licznych odwiedzających, że w XIX wieku trzeba było urzędowo zabezpieczać znajdujące się w nim szczątki.

Dlatego kaplica Oświęcimów jest jednym z tych miejsc, w których granica między historią a legendą pozostaje szczególnie fascynująca. Nad ziemią można oglądać dzieło artystów XVII stulecia i portrety ludzi, którzy naprawdę żyli. Pod posadzką znajduje się ich miejsce pochówku. A między jednym a drugim przez niemal dwa stulecia rozwijała się historia o miłości Stanisława i Anny – nieprawdziwa, ale na trwałe wpisana w dzieje Krosna.

Kaplica Oświęcimów w Krośnie – mapa


Podziel się
Oceń

Napisz komentarz

Komentarze

Reklama
Reklama
Reklama