Obecny zamek w Łańcucie został wzniesiony z polecenia Stanisława Lubomirskiego w latach 1629–1642. Była to nowoczesna wówczas rezydencja typu palazzo in fortezza – budynek mieszkalny z narożnymi wieżami otoczony systemem fortyfikacji bastionowych. Przy jego powstaniu i kolejnych pracach zatrudniani byli między innymi Maciej Trapola, Krzysztof Mieroszewski, Tylman z Gameren i Giovanni Battista Falconi.
W drugiej połowie XVIII wieku charakter rezydencji zaczął się radykalnie zmieniać. Za czasów Izabelli z Czartoryskich Lubomirskiej dawna forteca przekształcana była w reprezentacyjny zespół pałacowo-parkowy. Pracowali tu wybitni architekci i artyści, między innymi Szymon Bogumił Zug, Jan Chrystian Kamsetzer, Chrystian Piotr Aigner, Fryderyk Bauman i Vincenzo Brenna. Powstawały nowe wnętrza, zmieniało się otoczenie zamku, rozwijało się życie muzyczne i teatralne. Pod koniec XVIII wieku Łańcut należał już do najokazalszych rezydencji magnackich w kraju.
Po śmierci Izabelli Lubomirskiej w 1816 roku zamek przeszedł w ręce jej wnuka Alfreda Potockiego. Po dokonanym w 1822 roku podziale majątku pomiędzy braci Łańcut przypadł Alfredowi, który w 1830 roku utworzył ordynację łańcucką. Jego następca Alfred II Józef Potocki był silnie związany z życiem politycznym monarchii habsburskiej i stosunkowo rzadko przebywał w rodzinnej rezydencji. Zamek stopniowo tracił dawny blask.
O tym, jak wyglądały niektóre pomieszczenia jeszcze przed wielką przebudową końca XIX wieku, pisała później Elżbieta z Radziwiłłów Potocka. W jej wspomnieniach zachowały się bardzo osobiste obrazy dawnego Łańcuta:
„Apartamenty dawne Księżny Marszałkowej nie były zamieszkałe. Te pokoje były dla mnie największą pokusą...”
Elżbieta z Radziwiłłów poślubiła Romana Potockiego w 1885 roku. Po śmierci Alfreda II w 1889 roku Roman został III ordynatem i wraz z żoną rozpoczął wielką przebudowę rezydencji. W latach 1889–1911 przeprowadzono generalny remont zamku według projektów francuskiego architekta Armanda Bauqué i włoskiego rysownika Alberta Pio. Prace objęły wszystkie kondygnacje. Założono wodociąg i kanalizację, przeprowadzono elektryfikację, zmieniono elewacje, nadając im formę francuskiego neobaroku, a większość istniejących do dzisiaj wnętrz otrzymała wtedy swój ostateczny kształt.
Skala zaniedbania niektórych pomieszczeń była wcześniej znaczna. Elżbieta Potocka wspominała o jednym z reprezentacyjnych wnętrz:
„Biała sala i teatr w ruinie – było tylko widać resztki dawnego splendoru”.
Modernizacja miała więc nie tylko unowocześnić rezydencję, lecz także przywrócić jej dawną świetność. Od 1890 roku przez czternaście lat prowadzono również prace w parku. Jego powierzchnię dwukrotnie powiększono, powstały między innymi Ogród Włoski i Ogród Różany. Po zakończeniu przebudowy Łańcut należał do najbardziej luksusowych rezydencji w Europie kontynentalnej. Bywali tu przedstawiciele rodów panujących i arystokracji, między innymi arcyksiążę Rudolf oraz Franciszek Ferdynand. Ten ostatni wraz z żoną Zofią von Chotek przebywał w Łańcucie w październiku 1911 roku; jego wizyta wiązała się między innymi z uroczystym wykorzystaniem odnowionej Jadalni Wielkiej i teatru.
W tym samym okresie powstawał rozbudowany kompleks hippiczny. Prace trwały od 1891 do 1904 roku. Stajnię wzniesiono w 1892 roku, a jej wyposażanie trwało jeszcze przez kolejne lata. Wozownia powstała w 1902 roku i była urządzana do 1904 roku. Oba obiekty zaprojektował Armand Bauqué. Stajnia otrzymała formę neobarokową, Wozownia zaś bardziej nowoczesną, z elementami klasycyzującymi. Jej najbardziej efektowną częścią stała się wielka Hala Zaprzęgowa nakryta przeszklonym dachem.
Potoccy zgromadzili tu niezwykle cenny zespół pojazdów konnych. Szczególna wartość łańcuckiej Wozowni polega nie tylko na samych powozach, ale także na zachowaniu ich w historycznym miejscu. Muzealne opracowanie określa ją jako wyjątkowy w skali światowej przykład historycznej magnackiej wozowni zachowanej wraz z kolekcją pojazdów in situ.
Ostatni ordynat
Po śmierci Romana Potockiego w 1915 roku ordynację przejął Alfred III Potocki. Łańcut nadal pozostawał miejscem spotkań arystokracji, dyplomatów i przedstawicieli rodzin królewskich. Wśród gości wymieniani są między innymi król Rumunii Ferdynand z małżonką oraz książę Kentu Jerzy.
Jedną z najbardziej niezwykłych inwestycji z czasów ostatniego ordynata były urządzone w 1928 roku w zamkowych piwnicach tak zwane Łaźnie Rzymskie. Kompleks służył ćwiczeniom, masażom, hydroterapii i elektroterapii. Znajdowały się tam specjalistyczne wanny, urządzenia balneologiczne i gimnastyczne, poczekalnia oraz bar. Z poszczególnymi kondygnacjami zamku łączyła go także winda. Według materiałów muzeum korzystanie z łaźni stało się jedną z atrakcji oferowanych przez ordynata jego gościom.
Dramatyczny przełom nastąpił w 1944 roku. W marcu Alfred Potocki rozpoczął pakowanie większości swoich kolekcji sztuki i ich wysyłkę do Wiednia. Zbiory ewakuowane z Łańcuta trafiły później między innymi do Księstwa Liechtenstein. Z kompleksu Stajni i Wozowni zabrano uprzęże oraz rzędy jeździeckie, natomiast pojazdy konne pozostały na miejscu.
23 lipca 1944 roku Alfred Potocki opuścił Łańcut na zawsze. Wyjechał samochodem do Krakowa. Swoim pełnomocnikiem ustanowił Juliusza Wiercińskiego, od lat związanego z administracją ordynacji. Potocki ostatecznie osiadł w Szwajcarii, gdzie zmarł w 1958 roku.
„Muzeum Narodu Polskiego”
Juliusz Wierciński był wówczas zastępcą dyrektora dóbr ordynacji i jednym z ostatnich ludzi administracji Potockich pozostających na miejscu. Tuż przed wkroczeniem Armii Czerwonej zdecydował się na prosty, ale niezwykle skuteczny fortel. Na bramach parku zawiesił kartki z rosyjskim napisem:
„Muzeum Narodu Polskiego”.
Według opracowań Muzeum-Zamku działanie Wiercińskiego uchroniło zamek przed dewastacją. Sowieckie dowództwo powierzyło mu następnie zarząd nad majątkiem Potockich. Sam Wierciński spisał później swoje doświadczenia w „Wspomnieniach oficjalisty”, wydanych już po jego śmierci.
Łańcucka rezydencja zaczęła być traktowana jako muzeum praktycznie już kilka dni po wyjeździe Potockiego, choć formalne utworzenie placówki nastąpiło później. Nie wszystkie części dawnego majątku zostały jednak od razu włączone do muzeum. Wozownia trafiła do ówczesnego Państwowego Ośrodka Muzealnego dopiero w 1948 roku.
Szczególne znaczenie dla ocalenia kolekcji pojazdów konnych miał Stanisław Gepner, znawca historycznego umundurowania, uzbrojenia i pojazdów zaprzęgowych. W latach 1948–1950 kierował Państwowym Ośrodkiem Muzealnym w Łańcucie. Muzeum przypisuje mu uratowanie kolekcji przed rozproszeniem i wykonanie pierwszej inwentaryzacji znajdujących się tutaj pojazdów.
Historyczna kolekcja Potockich obejmuje 55 pojazdów: 52 pochodzące z Wozowni Zamkowej i trzy z tak zwanej Zwykłej Wozowni. Część wywiezionych w 1944 roku uprzęży i rzędów wróciła do Łańcuta w 1959 roku jako dar wdowy po ostatnim ordynacie, choć wiele z nich było już wówczas zdekompletowanych lub zniszczonych.
Nie tylko zamek
Dzisiejszego Łańcuta nie warto traktować wyłącznie jako pojedynczego pałacu. To rozbudowany zespół, w którym zachowały się reprezentacyjne i prywatne wnętrza zamkowe, biblioteka, teatr, Łaźnie Rzymskie, Stajnie, Wozownia i rozległy park. Osobnym i bardzo cennym elementem zbiorów jest kolekcja sztuki cerkiewnej.
Jej początki wiążą się z koniecznością ratowania wyposażenia cerkwi pozbawionych opieki po wysiedleniach ludności ukraińskiej w 1945 i 1947 roku. W 1960 roku utworzono w Łańcucie Wojewódzką Składnicę Zabytków Ruchomych, przekształconą później w Dział Sztuki Cerkiewnej Muzeum-Zamku. Do Łańcuta trafiło ponad tysiąc ikon z XV–XX wieku, zabytki rzemiosła artystycznego i zbiór około 300 starych druków cyrylickich. Wśród najcenniejszych znajduje się „Apostoł” wydrukowany we Lwowie przez Iwana Fedorowa w 1574 roku.
Wokół zamku znajdują się kolejne obiekty dawnego zespołu rezydencjonalnego: Oranżeria, Storczykarnia, Ujeżdżalnia, Zameczek Romantyczny oraz zabudowania związane z dawnym funkcjonowaniem majątku. Dlatego na zwiedzanie Łańcuta warto przeznaczyć więcej czasu niż tylko godzinę potrzebną na przejście przez zamkowe sale.
Historia tego miejsca jest bowiem czymś więcej niż opowieścią o magnackim przepychu. XVII-wieczna twierdza Lubomirskich przekształciła się w XVIII wieku w jedną z najważniejszych rezydencji arystokratycznych Rzeczypospolitej, a za Potockich stała się nowoczesnym pałacem wyposażonym zgodnie z najwyższymi ówczesnymi standardami.
Najbardziej niezwykły moment nastąpił jednak latem 1944 roku. Ostatni właściciel wyjechał, część bezcennych zbiorów opuściła Łańcut wraz z nim, a przed zamkiem stanęło realne zagrożenie zniszczeniem i grabieżą. Wtedy na bramach pojawił się krótki napis: „Muzeum Narodu Polskiego”. Fortel Juliusza Wiercińskiego stał się symbolicznym początkiem nowego rozdziału w historii rezydencji. Dzisiaj to, co przez stulecia było prywatnym światem Lubomirskich i Potockich, pozostaje jednym z najcenniejszych zespołów rezydencjonalnych Podkarpacia.




Napisz komentarz
Komentarze