Początki rzeszowskiego zamku sięgają końca XVI wieku i działalności Mikołaja Spytka Ligęzy, jednego z najbardziej zasłużonych właścicieli miasta. To z jego inicjatywy na południe od ówczesnego Rzeszowa rozpoczęto budowę obronnej rezydencji, wykorzystując również istniejący układ wodny. Około 1620 roku Ligęza przystąpił do jej przebudowy w typie palazzo in fortezza – magnackiej siedziby otoczonej umocnieniami. Powstały ziemne wały i bastiony systemu nowowłoskiego. Jeszcze przed ukończeniem inwestycji zamek przeszedł pierwszy poważny sprawdzian. W 1624 roku odparł atak Tatarów dowodzonych przez Kantymira, a zamkowa artyleria zablokowała przeciwnikowi drogę w stronę miasta.
Ligęza zmarł w 1637 roku. Po sporach o spadek Rzeszów wraz z zamkiem znalazł się ostatecznie w rękach Lubomirskich. Szczególne znaczenie dla rezydencji miał Hieronim Augustyn Lubomirski, który uczynił Rzeszów jedną ze swoich głównych siedzib. Od 1682 roku prowadzono rozbudowę według projektu Tylmana z Gameren. Powstało czworoboczne założenie otoczone fortyfikacjami z bastionami, a zamek zaczął coraz wyraźniej łączyć funkcję obronną z reprezentacyjną.
Kolejny ważny etap przypadł na pierwszą połowę XVIII wieku i działalność Karola Henryka Wiedemanna, architekta i inżyniera wojskowego związanego z Lubomirskimi. Pod jego kierunkiem rozbudowywano zarówno samą rezydencję, jak i jej otoczenie. Z tego okresu pochodzi słynny plan Rzeszowa z 1762 roku, niezwykle cenne źródło pokazujące ówczesne miasto oraz cały zespół zamkowy. Zamek otaczały wały i bastiony, przed bramą znajdował się rawelin i zwodzony most, od wschodu rozciągał się staw, a od północy ogrody i zabudowania związane z magnacką rezydencją. Dzisiejszy zamek warto więc oglądać jako pozostałość znacznie większego założenia, którego elementem był również stojący niedaleko Pałac Letni Lubomirskich.
Schyłek świetności przyszedł w drugiej połowie XVIII wieku. W czasie konfederacji barskiej zamek stał się miejscem walk. W 1769 roku po dwóch dniach starć konfederaci zostali zmuszeni do wycofania się. Po I rozbiorze Polski i zajęciu Rzeszowa przez Austriaków znaczenie rezydencji stopniowo malało. Rzeszowska linia Lubomirskich przeniosła główną siedzibę do Charzewic, a zamek coraz bardziej podupadał.
W 1812 roku władze zaborcze przeznaczyły zamek na siedzibę administracji cyrkularnej, sądu i więzienia. Na początku lat 20. XIX wieku dawna magnacka rezydencja ostatecznie przeszła na własność władz austriackich. Rozpoczęło się dostosowywanie obiektu do nowych potrzeb. Zlikwidowano rawelin, w miejscu dawnego mostu powstała ziemna grobla, dobudowano część więzienną, a wieża utraciła najwyższą kondygnację oraz dawny hełm. Zamek coraz mniej przypominał magnacką rezydencję, a coraz bardziej gmach administracyjno-sądowy połączony z więzieniem.
Pod koniec XIX wieku stan budowli był już bardzo zły. W 1897 roku Zygmunt Hendel wykonał szczegółową inwentaryzację i przygotował plany restauracji, wykorzystując między innymi XVIII-wieczny plan Wiedemanna. Ostateczny projekt opracował Franciszek Skowron. Prace rozpoczęto 1 maja 1902 roku. Początkowo zamierzano zachować znacznie większą część starej budowli, jednak po rozpoczęciu robót okazało się, że stan murów i fundamentów jest zbyt zły. Stare skrzydła rozebrano więc niemal całkowicie, pozostawiając przede wszystkim część wieży bramnej. Na ich miejscu wzniesiono nowy gmach przeznaczony dla sądu i więzienia.
Nowy zamek otrzymał formę czteroskrzydłowego, dwupiętrowego budynku z dużym wewnętrznym dziedzińcem. Wieżę podwyższono i zwieńczono neobarokowym hełmem, a architektura całości świadomie nawiązywała do dawnej rezydencji znanej z planu Wiedemanna. Jesienią 1905 roku sąd rozpoczął już działalność w nowym gmachu, a na początku 1906 roku dokonano jego uroczystego poświęcenia. Właśnie ta budowla, wzniesiona zasadniczo od podstaw w latach 1902–1906, stoi przy placu Śreniawitów do dzisiaj. Aktualna gminna ewidencja zabytków również wskazuje lata 1902–1906 jako jeden z zasadniczych etapów powstania obiektu.
Najbardziej ponury okres w historii zamku rozpoczął się podczas II wojny światowej. Niemcy uruchomili tutaj duże więzienie. Według Instytutu Pamięci Narodowej w okresie okupacji przeszło przez nie ponad 4,5 tysiąca więźniów politycznych, przede wszystkim osób związanych z polską konspiracją. Część z nich została zamordowana podczas przesłuchań lub stracona. Jednym z więźniów zamku był Wincenty Witos, trzykrotny premier Rzeczypospolitej i przywódca ruchu ludowego. Niemcy próbowali nakłonić go do udziału w tworzeniu zależnego od III Rzeszy polskiego rządu, ale Witos odrzucił te propozycje.
Koniec okupacji niemieckiej nie zakończył tragicznej historii więzienia. W latach 1944–1956 przez zamek przeszły dziesiątki tysięcy osób represjonowanych przez komunistyczny aparat bezpieczeństwa. IPN przytacza szacunki mówiące o ponad 30 tysiącach więźniów oraz ponad 400 osobach, które w tym okresie poniosły tam śmierć. Wśród więzionych byli żołnierze i działacze podziemia niepodległościowego, ale także osoby skazane za inne czyny, w tym członkowie ukraińskiego podziemia.
Historia ta wciąż jest badana. W czasie prac remontowych prowadzonych w 1987, 1988 i 1994 roku w obrębie południowo-wschodniego bastionu św. Hieronima odnajdywano ludzkie szczątki. IPN prowadzi śledztwo dotyczące możliwości dokonywania na terenie zamku zabójstw więźniów politycznych i skrytego grzebania ich ciał. W 2023 roku na terenie kompleksu prowadzono kolejne czynności procesowe z udziałem archeologów i specjalistów medycyny sądowej.
Więzienie funkcjonowało na zamku aż do 1981 roku, kiedy zostało przeniesione do nowego zakładu karnego w Załężu. Zamek pozostał jednak związany z wymiarem sprawiedliwości. Dzisiaj nadal mieści się w nim Sąd Okręgowy w Rzeszowie. Cały zespół zajmuje około 3,6 hektara, sam gmach ma ponad 8 tysięcy metrów kwadratowych powierzchni całkowitej, a otaczający go system fortyfikacji tworzą mury z czterema bastionami i fosą.
Dla turysty właśnie fortyfikacje są jednym z najciekawszych elementów zespołu. Warto obejść zamek dookoła, zwracając uwagę na bastiony, fosę, monumentalną wieżę bramną i skalę całego założenia. W jednej z dawnych cel działa Izba Pamięci poświęcona historii więzienia i jego ofiarom. Nie jest to jednak klasyczne muzeum z regularnymi godzinami zwiedzania – według informacji miejskich wizytę należy wcześniej uzgodnić z rzeszowskim oddziałem IPN lub PTTK. Także w 2026 roku IPN organizował na zamku zajęcia i wejścia edukacyjne.
Zamek warto połączyć w jedną trasę z aleją Pod Kasztanami i Pałacem Letnim Lubomirskich, znajdującymi się zaledwie kilka minut spacerem dalej. Pozwala to zobaczyć pozostałości dawnego magnackiego założenia i zrozumieć, że obecny plac Śreniawitów oraz sąsiednie ulice były kiedyś częścią znacznie większej przestrzeni rezydencjonalnej. To jeden z tych zabytków Rzeszowa, które wydają się mieszkańcom dobrze znane, ale dopiero poznanie ich kolejnych funkcji – zamku, magnackiej siedziby, sądu, więzienia i miejsca pamięci – pokazuje, jak wiele warstw historii kryje to miejsce.




Napisz komentarz
Komentarze