39,4 stopnia w Rzeszowie. Rekordowy pomiar temperatury z 1905 roku

Jedne z najstarszych zachowanych wyników systematycznych obserwacji meteorologicznych w Rzeszowie pochodzą z okresu galicyjskiego. Na przełomie XIX i XX wieku w wielu miejscowościach działały punkty, w których regularnie mierzono temperaturę powietrza, ciśnienie atmosferyczne, opady oraz inne zjawiska pogodowe. Obserwacje wykonywali nie tylko zawodowi meteorolodzy. Prowadzenia miejscowych stacji podejmowali się również nauczyciele, duchowni, lekarze, leśnicy, urzędnicy i farmaceuci. Wyniki przesyłali do instytucji zajmujących się ich sprawdzaniem, opracowywaniem i publikowaniem.

W Rzeszowie taką działalność prowadził Czesław Zubrzycki, magister farmacji oraz właściciel lub dzierżawca kilku aptek w mieście i regionie. W oficjalnym wykazie obserwatorów określono go właśnie jako właściciela apteki, nie podano jednak nazwy ani adresu placówki, z którą związany był punkt meteorologiczny. Najprawdopodobniej jednak chodziło o aptekę obwodowa przy ulicy 3 Maja, wcześniej Pańskiej.

Coroczne „Materyały do klimatografii Galicyi”

Wyniki rzeszowskich obserwacji trafiały do „Materyałów do klimatografii Galicyi”. Nie była to jednorazowa publikacja przygotowana po upale z 1905 roku, ale wieloletnia seria zawierająca bieżące wyniki nadsyłane przez stacje meteorologiczne działające w różnych częściach Galicji. Pełny tytuł serii brzmiał: „Materyały do klimatografii Galicyi, zebrane przez Sekcyę Meteorologiczną Komisyi Fizyograficznej Akademii Umiejętności w Krakowie”. Poszczególne roczniki dotyczyły obserwacji z konkretnego roku, choć drukiem mogły ukazywać się później, po zebraniu, sprawdzeniu i opracowaniu wszystkich danych.

Za stronę merytoryczną odpowiadała Sekcja Meteorologiczna Komisji Fizjograficznej Akademii Umiejętności w Krakowie. Publikacje ukazywały się w Krakowie i były drukowane w Drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego. Roczniki wydawano również jako część lub odbitkę ze „Sprawozdania Komisyi Fizyograficznej” Akademii Umiejętności. Zestawienia zawierały dane napływające z wielu miejscowości. Pozwalały porównywać średnie temperatury, miesięczne maksima i minima, wielkość opadów oraz przebieg pogody w różnych częściach kraju. Dzięki corocznemu charakterowi wydawnictwa nie były to późniejsze wspomnienia o niezwykłych zjawiskach, lecz wyniki regularnych, prowadzonych na bieżąco obserwacji.

39,4 stopnia w sierpniu 1905 roku

W roczniku obejmującym obserwacje z 1905 roku zapisano, że 4 sierpnia maksymalna temperatura w Rzeszowie wyniosła 39,4 stopnia Celsjusza. Odczyt pochodził ze stacji prowadzonej przez Czesława Zubrzyckiego. Nie należy traktować go jako przypadkowego wskazania termometru zawieszonego na nasłonecznionej ścianie. Zubrzycki prowadził obserwacje dla zorganizowanej sieci meteorologicznej, a wyniki były przyjmowane i publikowane przez krakowską instytucję naukową.

Tego typu, "autoryzowane" stacje wykorzystywały osłony chroniące termometry przed bezpośrednim działaniem promieni słonecznych i opadów, a jednocześnie umożliwiające przepływ powietrza. Warunki prowadzenia obserwacji nie były jednak identyczne z obowiązującymi obecnie standardami. Z tego względu wyniku z 1905 roku nie należy bez zastrzeżeń łączyć ze współczesną serią pomiarową IMGW.

Odczyt 39,4 stopnia pokazuje jednak skalę fali gorąca, która na początku sierpnia 1905 roku dotknęła Galicję. Bardzo wysokie temperatury zarejestrowano wówczas również w innych miejscowościach położonych na terenie dzisiejszego województwa podkarpackiego. 5 sierpnia 1905 roku w Jarosławiu zanotowano 38,6 stopnia Celsjusza. Obserwacje w tym mieście prowadził profesor Franciszek Śluszkiewicz. Tego samego dnia w Iwoniczu temperatura maksymalna osiągnęła 37,8 stopnia. Tam pomiary wykonywał Bazyli Szteń, zastępujący Włodzimierza Graffa.

Powojenny rekord z 1952 roku

Wyników z czasów galicyjskich nie można bezpośrednio połączyć z powojennymi obserwacjami prowadzonymi w Jasionce. Dawna rzeszowska stacja działała na terenie miasta, natomiast współczesna stacja synoptyczna IMGW znajduje się w Jasionce, w sąsiedztwie lotniska i poza zwartą zabudową Rzeszowa. Powojenna seria pomiarowa dla Rzeszowa rozpoczyna się w 1952 roku. Już 15 sierpnia tego roku stacja w Jasionce zanotowała 36,5 stopnia Celsjusza.

Rekord utrzymywał się przez niemal 74 lata. Podczas późniejszych silnych fal gorąca temperatura kilkakrotnie zbliżała się do tej wartości. W latach 2013 i 2015 w Jasionce notowano po 36,1 stopnia, czyli zaledwie o 0,4 stopnia mniej niż w sierpniu 1952 roku. W niedzielę 28 czerwca 2026 roku oficjalna stacja synoptyczna IMGW w Jasionce odnotowała 37,3 stopnia Celsjusza. Tym samym dotychczasowy powojenny rekord został przekroczony o 0,8 stopnia. Był to najwyższy wynik w serii pomiarów prowadzonych w Jasionce od 1952 roku. Nie przekroczył jednak wartości 39,4 stopnia zapisanej w Rzeszowie 4 sierpnia 1905 roku.