Epidemia duru w Rzeszowie w 1963 roku

W ówczesnej prasie chorobę określano najczęściej po prostu jako „dur”. Dopiero w późniejszym sprawozdaniu sanitarnym z 1964 roku pojawiło się bardziej precyzyjne określenie „dur rzekomy”. Nazwy te odnoszą się do choroby zakaźnej z grupy durów, wywoływanej przez bakterie z rodzaju Salmonella i przenoszonej głównie drogą pokarmową, najczęściej przez skażoną wodę lub żywność. Dur rzekomy ma nieco łagodniejszy przebieg od duru brzusznego, zwanego również tyfusem.

Pierwsze działania przeciwepidemiczne podjęto wiosną 1963 roku. Władze sanitarne obawiały się przede wszystkim rozprzestrzenienia choroby poza region. W związku z tym wprowadzono ograniczenia dotyczące organizowania zgromadzeń i wydarzeń publicznych. Jak informowały "Nowiny Rzeszowskie" z 24 maja 1963 roku:

„Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Rzeszowie informuje, że w celu jak najszybszego zlikwidowania epidemii duru odwołano organizowanie na terenie miasta i powiatu masowych imprez, w których miałaby wziąć udział ludność z innych terenów”.

Jednocześnie apelowano do mieszkańców, a szczególnie do kibiców sportowych, aby zaniechali wyjazdów na zawody przeniesione z Rzeszowa do innych miast, ponieważ – jak podkreślano – istniała możliwość przeniesienia choroby.

Z powodu epidemii odwołano także wydarzenia kulturalne. Jak informowała prasa 2 czerwca 1963 roku, decyzją władz wojewódzkich nie odbyły się Dni Muzyki Kameralnej w Łańcucie. Festiwal organizowany przy Zamek w Łańcucie był wówczas bardzo młodą inicjatywą – jego pierwszą edycję zorganizowano dopiero w 1961 roku. Z powodu epidemii odwołano między innymi recital wybitnego pianisty Witolda Małcużyńskiego.

Informacje o epidemii szybko rozeszły się poza region. W artykule z 31 lipca 1963 roku zauważano, że liczba turystów odwiedzających Łańcut była wyraźnie mniejsza niż w poprzednich sezonach, ponieważ ostrzeżenia sanitarne „w związku z niedawną epidemią duru dotarły daleko poza Rzeszowskie”.

Najwięcej szczegółów dotyczących przebiegu epidemii zawiera artykuł Edwarda Wisza „Alarm odwołany — alarm trwa”, opublikowany latem 1963 roku w tygodniku społeczno-kulturalnym Widnokrąg, będącym wówczas dodatkiem publicystycznym do Nowiny Rzeszowskie. W przeciwieństwie do krótkich notek prasowych tekst Wisza miał charakter reporterski i zawierał znacznie więcej informacji o przebiegu wydarzeń.

Autor przypominał, że pierwsze sygnały alarmowe pojawiły się wcześniej w Sanoku:

„27 marca w Sanoku zapadło na dur 8 osób. W tydzień później liczba chorych zwiększyła się niemal trzykrotnie.”

W reakcji na wzrost zachorowań służby sanitarne postawiono w stan pogotowia. Do miasta skierowano ponad trzydziestu specjalistów – lekarzy, bakteriologów, laborantów i pielęgniarek. W ciągu kilku dni zaszczepiono ponad 40 tysięcy osób, zamknięto część zakładów gastronomicznych oraz przeprowadzono dezynfekcję studni i innych miejsc mogących stanowić źródło zakażenia. Sanok i powiat ogłoszono terenem zamkniętym.

W Rzeszowie sytuacja była bardziej napięta. Choroba miała jednak stosunkowo łagodny przebieg. Jak pisał Wisz, w mieście krążyły nawet plotki, że epidemia jest „wymysłem lekarzy”, ponieważ chorzy często czuli się stosunkowo dobrze. Jednocześnie autor podkreślał, że mimo rozprzestrzeniania się choroby nie odnotowano ani jednego przypadku śmiertelnego.

Walka z epidemią przybrała szeroki zakres. W krótkim czasie przebadano ponad 4 tysiące pracowników branży spożywczej, a laboratoria wykonywały około 1500 badań dziennie. Kontrolowano restauracje, bary, sklepy spożywcze oraz zakłady przetwórstwa żywności. W ramach akcji sanitarnej przeprowadzono również liczne kontrole w obiektach publicznych. Skontrolowano między innymi 51 hoteli i zajazdów, 35 kin, 10 ustępów publicznych oraz 5 obiektów sportowych. Wystawiono 112 mandatów sanitarnych, a w mieście rozwieszono ponad 6 tysięcy komunikatów i ogłoszeń informujących mieszkańców o zagrożeniu.

Według danych przytoczonych przez Wisza ogniska choroby wykryto w wielu powiatach województwa rzeszowskiego. Najwięcej przypadków odnotowano w Rzeszowie – 32, w powiecie kolbuszowskim – 13 oraz w powiecie łańcuckim – 5. W powiatach jarosławskim, krośnieńskim i przemyskim pojawiło się kilka kolejnych przypadków, a w innych powiatach odnotowano pojedyncze zachorowania.

Warto jednak podkreślić, że dane te pochodzą z artykułu opublikowanego w lipcu 1963 roku, a więc z okresu, gdy epidemia była jeszcze stosunkowo świeżym wydarzeniem. Są one niższe od późniejszych statystyk publikowanych w następnym roku. Ostateczne podsumowanie epidemii pojawiło się dopiero w marcu 1964 roku. Informowano wówczas, że w czasie epidemii zachorowało około 200 osób, a w ramach działań profilaktycznych zaszczepiono około 910 tysięcy mieszkańców województwa rzeszowskiego – ponad połowę jego populacji.