Bezpośrednią przyczyną pożaru była prawdopodobnie nieszczelna beczka z naftą, z której wyciek nasączył podłogę i wypełnił pomieszczenie łatwopalnymi oparami. Wystarczył kontakt tych oparów z otwartym płomieniem — świecą, lampą oliwną lub żarem z pieca — aby doszło do zapłonu. Ogień najpierw objął opary, a następnie rozlaną naftę i drewniane elementy wnętrza. Ówczesne przechowywanie produktów naftowych w mieszkalnej kamienicy, bez jakichkolwiek zabezpieczeń przeciwpożarowych, sprawiło, że pożar rozwinął się gwałtownie i objął całe pomieszczenie.
Żona i szwagierka Zeha zostały pochowane na Cmentarz Łyczakowski pod wspólnym pomnikiem dłuta Pawła Eutelego. Na nagrobku wyryto długie epitafium, którego pierwsze słowa do dziś najczęściej się cytuje:
„Chwila jedna, jedno mgnienie…”
Ta chwila rzeczywiście podzieliła życie Zeha na „przed” i „po”.
Jan Zeh urodził się 2 lipca 1817 roku w Łańcucie, w rodzinie aptekarskiej. Uczył się w Samborze, studiował farmację na Uniwersytecie Wiedeńskim, gdzie w 1846 roku uzyskał dyplom magistra. Z Wiednia trafił do Lwowa, do apteki Piotra Mikolascha „Pod Złotą Gwiazdą”. Tam spotkał Ignacego Łukasiewicza. Do apteki Mikolascha trafiły beczki „oleju skalnego” z okolic Borysławia. Mikolasch widział w nim potencjał leczniczy. Zeh i Łukasiewicz — chemiczny.
Destylowali ropę po godzinach pracy. Zeh wspominał później, że od oparów miewał zawroty głowy i omdlenia, a ludzie omijali go z powodu zapachu nafty na ubraniach. Przełom nastąpił, gdy użyli stężonego kwasu siarkowego i roztworu sody do oczyszczania destylatu. Usunęli frakcje lekkie i ciężkie. Otrzymali substancję, która paliła się równo, bez wybuchów i bez sadzy. Powstała w ten sposób nafta oświetleniowa.
W specjalnie skonstruowanej lampie zaprojektowanej przez Łukasiewicza, wykonanej przez blacharza Adama Bratkowskiego, po raz pierwszy zapłonęła nafta. Najpierw w samej aptece. A 31 lipca 1853 roku lampy naftowe oświetliły salę operacyjną lwowskiego szpitala. Lekarz mógł operować po zmroku. Wydarzenie to bywa wskazywane jako jedno z pierwszych na świecie praktycznych zastosowań lampy naftowej.
Zeh uzyskał urzędowe przywileje na swoje metody oczyszczania ropy, produkcję nafty, parafiny i smarów. Produkował je później we własnej destylarni i sprzedawał w sklepie przy ulicy Krakowskiej. Eksportował nawet do Wiednia. W 1854 roku otrzymał medal na wystawie przemysłowej w Monachium. Z czasem drogi Zeha i Ignacy Łukasiewicz rozeszły się, a każdy z nich podążył własną drogą zawodową; w późniejszych tekstach Zeh wyraźnie akcentował swoją rolę w pracach nad naftą.
Po śmierci żony Zeh wycofał się z działalności naftowej. Ożenił się z Marią, drugą siostrą Doroty. Mieli dwie córki: Amelię i Stefanię. W 1876 roku, mając koncesję starostwa, otworzył aptekę w Borysławiu. Nadał jej godło gwiazdy — nawiązując do apteki Mikolascha „Pod Złotą Gwiazdą”, gdzie dokonał swojego największego odkrycia. Do nafty już nie wrócił. Zmarł 25 stycznia 1897 roku w Borysławiu i tam został pochowany.
We Lwowie, przy ulicy Ormiańskiej, stoi dziś pomnik przedstawiający Zeha siedzącego przy stoliku, nad którym z okna wychyla się Łukasiewicz. To symboliczne zestawienie dwóch pionierów galicyjskiej nafty.
Napisz komentarz
Komentarze