31 stycznia 1949. Zamordowani strzałem w tył głowy. Trzej działacze rzeszowskiego WiN

Zbrodnia w piwnicach zamku

W nocy 31 stycznia 1949 r. w piwnicach więzienia na Zamku w Rzeszowie funkcjonariusze aparatu bezpieczeństwa dokonali egzekucji trzech działaczy Okręgu Rzeszowskiego WiN. Skazani wcześniej przez komunistyczny sąd na karę śmierci, zostali zamordowani tzw. metodą katyńską – strzałem w tył głowy.

Ofiarami byli:

• Władysław Koba – prezes Okręgu WiN Rzeszów,

• Leopold Rząsa – jego zastępca, kierujący wywiadem,

• Michał Zygo – jeden z najcenniejszych współpracowników wywiadu WiN, działający w strukturach Milicji Obywatelskiej.

Egzekucje wykonano w odstępach kilkunastu minut: Kobę o godz. 20.30, Rząsę o 20.45, a Zygę o 21.00. Najstarszy z nich miał 35 lat.

Tajny pochówek

Jeszcze tej samej nocy ciała zamordowanych potajemnie przewieziono na cmentarz w Zwięczycy (obecnie cmentarz komunalny przy ul. Podkarpackiej w Rzeszowie) i pochowano w bezimiennej mogile. Rodzin nie poinformowano o losie bliskich. Mimo to ustaliły miejsce pochówku i od początku traktowały je jako wspólny grób. W latach 70. XX w., bez zgody władz, ufundowały tam nagrobek z tablicą upamiętniającą zamordowanych.

Rzeszowski Okręg WiN

Okręg Rzeszowski Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” funkcjonował od jesieni 1945 do jesieni 1947 r. Po sfałszowanych wyborach do Sejmu Ustawodawczego i zakończeniu tzw. amnestii w 1947 r. nastąpiła fala masowych aresztowań działaczy WiN w całym kraju, także na Rzeszowszczyźnie.

Pomimo narastającego terroru Koba i Rząsa pozostali na swoich stanowiskach do końca. Wywiad WiN posiadał informatorów w strukturach MO i UB, a jedną z najcenniejszych „wtyczek” był Michał Zygo. To właśnie ich działalność przesądziła o brutalnej rozprawie ze strony aparatu bezpieczeństwa.

Proces i wyrok

Po aresztowaniach w lipcu i wrześniu 1947 r. całą trójkę osadzono w areszcie Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Rzeszowie. W trakcie wielomiesięcznego śledztwa byli brutalnie torturowani. Akt oskarżenia sporządzono 15 lutego 1948 r., zarzucając im m.in. „przynależność do nielegalnej organizacji”, „działanie na rzecz obalenia ustroju” oraz „szpiegostwo”.

Proces przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Rzeszowie rozpoczął się 15 października 1948 r. i zakończył wyrokiem śmierci dla wszystkich oskarżonych. Apelacje obrońców i prośby o łaskę pozostały bez skutku.

Rehabilitacja i ekshumacja

Po 1989 r. Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego unieważnił wyrok z 1948 r., w pełni rehabilitując zamordowanych i uznając ich działalność za walkę o niepodległość Polski. Na ekshumację musieli jednak czekać kolejne lata.

7 września 2015 r. zespół IPN pod kierownictwem prof. Krzysztofa Szwagrzyka dokonał ekshumacji szczątków trzech mężczyzn na cmentarzu przy ul. Podkarpackiej. Badania potwierdziły śmierć wskutek postrzału głowy oraz fakt skrępowania ofiar przed egzekucją. Identyfikację genetyczną ogłoszono oficjalnie 9 czerwca 2016 r.

17 września 2016 r. odbył się uroczysty pogrzeb Władysława Koby w Przemyślu. Rok później, 21 października 2017 r., pochowano Leopolda Rząsę i Michała Zygo na cmentarzu Wilkowyja w Rzeszowie. Wszyscy trzej zostali pośmiertnie awansowani przez Prezydenta RP Andrzeja Dudę.

Biogramy zamordowanych działaczy Okręgu Rzeszowskiego WiN

Władysław Antoni Koba „Żyła” (1914–1949)

Urodził się 8 stycznia 1914 r. w Jarosławiu. Absolwent II Państwowego Gimnazjum w Jarosławiu, aktywny harcerz. Zawodowy oficer Wojska Polskiego, absolwent Szkoły Podchorążych Piechoty w Komorowie. We wrześniu 1939 r. walczył w szeregach 2 Dywizji Piechoty Legionów Armii „Łódź”, m.in. w obronie Twierdzy Modlin.

Od 1940 r. żołnierz ZWZ–AK, dowódca plutonu i oficer dywersji w Obwodzie AK Jarosław, uczestnik akcji przeciwko niemieckiemu aparatowi okupacyjnemu oraz oddziałom UPA. Po 1944 r. ukrywał się przed NKWD. Po rozwiązaniu AK zaangażował się w działalność antykomunistycznego podziemia. Od 4 maja 1947 r. pełnił funkcję prezesa Okręgu WiN Rzeszów. Aresztowany 26 września 1947 r. w Przemyślu. Zamordowany 31 stycznia 1949 r. w więzieniu na Zamku w Rzeszowie.

Leopold Rząsa „Wacław” (1918–1949)

Urodził się 23 lipca 1918 r. na Drabiniance (obecnie dzielnica Rzeszowa). Absolwent II Państwowego Gimnazjum w Rzeszowie, harcerz. Studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim; studia przerwał wybuch wojny. Od 1941 r. żołnierz ZWZ–AK, działacz wywiadu Obwodu AK Rzeszów.

Po wojnie ukończył studia prawnicze i pracował w Sądzie Okręgowym w Rzeszowie. Jednocześnie działał w strukturach WiN, pełniąc funkcję kierownika informacji i wywiadu Okręgu Rzeszowskiego. Od maja 1947 r. zastępca prezesa Okręgu WiN Rzeszów. Aresztowany 16 lipca 1947 r. w Rzeszowie. Zamordowany 31 stycznia 1949 r.

Michał Jan Zygo „Szymon” (1917–1949)

Urodził się 29 lipca 1917 r. w Rzeszowie. Absolwent II Państwowego Gimnazjum w Rzeszowie. W latach 1937–1938 odbył służbę wojskową w 24 Dywizji Piechoty. We wrześniu 1939 r. brał udział w kampanii obronnej.

Od 1941 r. żołnierz ZWZ–AK, związany z wywiadem Obwodu AK Rzeszów. Po wkroczeniu Armii Czerwonej, na polecenie dowództwa AK, podjął pracę w strukturach Milicji Obywatelskiej w Rzeszowie, gdzie stał się jednym z najważniejszych informatorów wywiadu WiN. Aresztowany 7 września 1947 r. Zamordowany 31 stycznia 1949 r. w więzieniu na Zamku w Rzeszowie.