Przejdź do głównych treściPrzejdź do wyszukiwarkiPrzejdź do głównego menu
środa, 18 listopada 2026 19:57
Reklama
Podkarpackie, którego nie znasz — miejsca i historie, które warto odkryć

Dzików. Zamek Tarnowskich, bezcenne zbiory i tragiczny pożar z 1927 roku

Zamek Tarnowskich w Dzikowie jest jednym z najcenniejszych zespołów rezydencjonalnych północnego Podkarpacia. Jego początki sięgają średniowiecza, przez ponad cztery stulecia związany był z rodem Tarnowskich, a dzisiaj mieści Muzeum – Zamek Tarnowskich w Tarnobrzegu i słynną Kolekcję Dzikowską. W jego historii szczególne miejsce zajmuje tragiczny pożar z nocy z 20 na 21 grudnia 1927 roku. Podczas ratowania bezcennych książek, rękopisów, obrazów i pamiątek narodowych zginęło dziewięć osób. Ich ofiara sprawiła, że znaczną część dzikowskich skarbów udało się ocalić.
Dzików. Zamek Tarnowskich, bezcenne zbiory i tragiczny pożar z 1927 roku

Autor: Jacek Halicki/ Wikipedia

Początki późniejszego zamku sięgają XV wieku, kiedy na wiślanej skarpie powstał murowany, obronny dwór wieżowy. W 1522 roku Andrzej z Ossolina sprzedał go Janowi Spytkowi Tarnowskiemu i od tej chwili Dzików na ponad cztery stulecia związał się z rodem Leliwitów. Po 1638 roku średniowieczny dwór rozbudowano o obszerne skrzydło, otoczono fortyfikacjami, fosą i bastionami. Kolejne pokolenia Tarnowskich przebudowywały rezydencję, ale główną siedzibą rodu Dzików stał się dopiero po powstaniu listopadowym. Wtedy, według projektu włoskiego architekta Francesco Marii Lanciego, zniszczony wcześniej zamek otrzymał neogotycką formę i stał się jednocześnie rodzinną rezydencją i miejscem przechowywania słynnych zbiorów Tarnowskich.

Najbardziej reprezentacyjnym wnętrzem była dwukondygnacyjna Sala Sejmowa, nazywana także Salą Wielką. Pełniła funkcję salonu rodzinnego, miejsca oficjalnych przyjęć i spotkań, a z czasem także biblioteki. Podczas modernizacji zamku w latach 1911–1913 księgozbiór przeniesiono tutaj do ogromnych, wielokondygnacyjnych szaf zaprojektowanych przez Franciszka Mączyńskiego. Nad pomieszczeniami założono nowoczesne stropy uznawane za ogniotrwałe. Miały chronić najcenniejszą część zbiorów przed pożarem. Historia pokazała, że zabezpieczenie okazało się niewystarczające.

W nocy z 20 na 21 grudnia 1927 roku, około godziny 2.30 nad ranem, na strychu środkowej części zamku pojawił się ogień. Według Jana Słomki pożar miał związek z rozgrzewaniem zamarzniętych rur centralnego ogrzewania. Płomienie szybko objęły poddasze i kolejne kondygnacje. Ratunek utrudniał silny mróz, zamarznięte hydranty i brak odpowiedniej ilości wody. Do zamku ruszyli pracownicy Tarnowskich, mieszkańcy Dzikowa i Tarnobrzega, strażacy oraz młodzież miejscowego gimnazjum i seminarium. Najważniejszym celem stało się ratowanie zgromadzonych tutaj dzieł sztuki, rękopisów i księgozbioru. Akcją ratowania zbiorów kierował bibliotekarz Michał Marczak.

W Sali Wielkiej rozpoczęła się gorączkowa ewakuacja biblioteki. Książki z niższych partii szaf można było wynosić stosunkowo szybko, znacznie trudniej było dostać się do woluminów znajdujących się wysoko nad podłogą. Dodatkowym problemem stała się uszkodzona drabina. Wynoszono również obrazy, meble i inne wartościowe przedmioty. Marczak wspominał, że w akcji uczestniczyli ludzie różnych zawodów i środowisk, pracując w coraz trudniejszych warunkach.

„W sali bibliotecznej wrzała gorączkowa praca, w której – rzec można – wszystkie zawody, stany i płci na wyścigi brały udział. Ogromnym utrudzeniem był brak głównych drzwi, które zatarasowano, by z przeddrzwia i schodów nie dopuścić ognia do wnętrza sali”.

Po pewnym czasie zgasło światło elektryczne. Ratowanie biblioteki trwało w półmroku, przy blasku płomieni przedostającym się z sąsiednich pomieszczeń. Próbowano jeszcze ratować ciężkie meble, stoły, rzeźby i wyposażenie Sali Wielkiej. Tymczasem ogień od kilku godzin działał na konstrukcję stropu, który miał przecież chronić bibliotekę przed takim właśnie zagrożeniem.

Około godziny piątej nad ranem doszło do tragedii. Strop Sali Wielkiej runął. W pomieszczeniu znajdowało się wówczas około dwudziestu osób. Ci, którzy stali przy ścianach, szafach lub blisko wyjścia, mieli jeszcze szansę uciec. Osoby znajdujące się w głębi sali zostały przywalone elementami konstrukcji.

„Wtem rozległ się trzask i dźwięk wypadających szyb z wszystkich okien sali, potworny huk i świst powietrza. Powstał straszliwy przeciąg, który niezawodnie niektórych z nóg powalił – sufit runął na posadzkę. (...) Niestety, kilkanaście osób znajdowało się w krytycznej chwili na środku sali lub przy odleglejszych od drzwi szafach i ci położyli życie” – relacjonował Michał Marczak.

Jan Słomka zapisał nazwiska dziewięciu osób, które zginęły podczas ratowania zamku: Janiny Kocznerówny, uczennicy seminarium; Alfreda Freyera, jednego z najwybitniejszych polskich lekkoatletów tamtych lat; Józefa i Grzegorza Gilów, stolarzy – ojca i syna; Jana Mastelarczyka, ucznia gimnazjum; Aleksandra Pomykalskiego, murarza; Wojciecha Skiby, strażaka; Bronisława Wiącka, praktykanta stolarskiego, oraz Władysława Wiącka, czeladnika. Ciężko ranni zostali między innymi Adam Gronek i Franciszek Wiącek.

Szczególnie tragicznie zapisała się śmierć Grzegorza Gila, którego nogi przygniotła płonąca belka. Według Słomki, gdy inni próbowali ruszyć mu z pomocą, miał wołać, by ratowali siebie, ponieważ jego nie zdołają już ocalić. Jeszcze przez wiele godzin po zawaleniu się stropu trwała walka z ogniem i poszukiwanie ofiar.

Jednym z najbardziej znanych poległych był Alfred Freyer, uważany za największą nadzieję polskich biegów długodystansowych przed igrzyskami olimpijskimi w Amsterdamie. Przyjechał do Dzikowa na święta. Pieniądze zebrane przez kibiców na jego przygotowania olimpijskie zostały po śmierci wykorzystane na ufundowanie nagrobka. 23 grudnia na cmentarzu w Miechocinie pochowano Freyera, Janinę Kocznerównę i Józefa Gila. Ciała pozostałych sześciu ofiar odnajdywano później; ich pogrzeb odbył się 31 grudnia.

Jan Słomka pisał o niezwykle uroczystym charakterze pożegnania ofiar. Szczególnym symbolem stał się pogrzeb Bronisława Wiącka, najuboższego z poległych ratowników. Jego trumnę nieśli członkowie rodziny Tarnowskich.

Mimo tragedii akcja ratownicza pozwoliła uratować znaczną część Kolekcji Dzikowskiej. Michał Marczak ocalił wraz z ochotnikami większość księgozbioru, w tym wszystkie rękopisy i dużą część starodruków. Część wyposażenia i biblioteki spłonęła, ale najcenniejsze obiekty przetrwały.

Pożar zniszczył niemal cały zamek. Ocalało przede wszystkim najstarsze skrzydło zachodnie, którego ceglane sklepienia skuteczniej powstrzymały ogień niż nowoczesne konstrukcje w innych częściach rezydencji. Niemal natychmiast zapadła decyzja o odbudowie. Projekt powierzono prof. Wacławowi Krzyżanowskiemu. W latach 1928–1929 zamek odbudowano, odchodząc od wcześniejszego neogotyku i nadając mu formy nawiązujące do wczesnego baroku polskich Wazów. Wtedy powstała między innymi charakterystyczna wieża zegarowa, która do dziś należy do najbardziej rozpoznawalnych elementów rezydencji.

Dzisiaj Zamek Tarnowskich jest siedzibą muzeum i ponownie miejscem prezentacji Kolekcji Dzikowskiej. Można tu zobaczyć między innymi malarstwo europejskie i polskie, miniatury oraz część dawnej Biblioteki Dzikowskiej. Szczególnie cenne są eksponowane Statuty Wiślickie Kazimierza Wielkiego z początku XVI wieku, najstarszy zachowany odpis „Kroniki Polskiej” Wincentego Kadłubka z XV wieku oraz rękopis „Zemsty” Aleksandra Fredry. Osobna ekspozycja przypomina również związki Dzikowa z rękopisem „Pana Tadeusza”.

Warto zobaczyć także sam zamek i jego otoczenie. Najstarsze partie budowli pamiętają średniowieczny dwór wieżowy, zachowały się relikty dawnych fortyfikacji, park oraz kaplica zamkowa. Dzisiejsze wnętrza pozwalają również porównać rezydencję po odbudowie z jej wyglądem sprzed pożaru – na ekspozycji znajdują się reprodukcje fotografii wykonanych w 1917 roku.

Dzików jest więc czymś więcej niż tylko dawną magnacką siedzibą. To miejsce, gdzie można zobaczyć jedną z najważniejszych kolekcji historycznych regionu, poznać dzieje jednego z najstarszych polskich rodów i jednocześnie stanąć w miejscu tragedii, podczas której dziewięć osób oddało życie, próbując ocalić dziedzictwo kultury. Historia pożaru z 1927 roku nadaje temu miejscu wyjątkowy wymiar – bez ofiarności jego uczestników znacznej części oglądanych dzisiaj w Dzikowie zbiorów prawdopodobnie by nie było.


Zamek Tarnowskich w Dzikowie – mapa


Podziel się
Oceń

Napisz komentarz

Komentarze

Reklama
Reklama
Reklama