650 lat Tyczyna (1368-2018)

14 marca 1368 r. król Kazimierz Wielki wydal w Niepołomicach k/ Krakowa dokument, w którym zezwolił na lokację podrzeszowskiego dziś miasta Tyczyna w lasach królewskich w pobliżu starej wsi Biała, nad rzeką o tej samej nazwie (obecnie Strug).

22 lokacja Tyczyna obraz

   Lokację miasta na prawie magdeburskim monarcha powierzył Bartoldowi Tycznerowi, a za trud wybrania odpowiedniego miejsca pod zabudowę, sprowadzenie osadników, zorganizowanie życia w założonym mieście uczynił go wójtem nowej osady. Pod lokację król przeznaczył 112 łanów frankońskich ziemi (ok. 2500 ha), przeważnie lasu.
    Początki
Pierwsi osadnicy pochodzący z Moraw ,Niemiec i Śląska otrzymali obok pola, ogrodów i placów pod budowę domów, prawo do wzniesienia budynku z kupieckimi kramami oraz place pod budowę innych urządzeń miejskich. Uzyskali również prawo budowy kościoła parafialnego, na co król przeznaczył 2 łany (ok. 50ha) wolne od opłat .Mieszczanie tyczyńscy otrzymali wolność osobistą oraz możliwość zajmowania się rzemiosłem i kupiectwem.
Miasto usytuowane przy trakcie handlowym, łączącym Śląsk przez Kraków ,Rzeszów ze Lwowem, miało podstawy do rozwoju. Najbardziej dynamiczny rozwój miasta przypadł na czasy Pileckich (XV i XVI w.), kiedy to nastąpił rozwój zabudowy miasta wraz z rozwojem życia kulturalnego, co wiązało się ze wzrostem liczby ludności.

Tyczyn w 1450 roku

Tyczyn w 1450 roku

Miasto posiadało dwa kościoły i szkołę. O rozwoju handlu świadczy otrzymanie przez miasto prawa do tygodniowych targów i jarmarków. Handel prawie całkowicie skupili w swoich rękach Żydzi. W okresie rozkwitu, już w XVI w., powstały w Tyczynie cechy, czyli zrzeszenia takich rzemieślników jak: tkacze, krawcy, szewcy, kuśnierze, rzeźnicy, piekarze i inni. Rzemiosło i rolnictwo było podstawowym źródłem utrzymania mieszkańców Tyczyna.
    Państwo Tyczyńskie
Wiek XVI i XVII przyniósł miastu wiele nieszczęść w postaci: epidemii cholery i innych zaraz, 5-krotnych pożarów, najazdów Tatarów niosących ze sobą grabieże i zniszczenia. Te klęski były powodem wyludniania się miasta. Plagą mieszkańców była także „lichwa” czyli pożyczanie pieniędzy na wysoki procent.
Do XV w. Tyczyn należał do Ziemi Sanockiej a następnie do Ziemi Przemyskiej. Z dokumentu lokacyjnego wynikało, że pierwotnie Tyczyn był „Miastem Królewskim”. Nie trwało to jednak długo, bo po śmierci Kazimierza Wielkiego na krótko został własnością Władysława Jagiełły, ale od 1423 r. stał się stolicą wielkiej własności magnackiej tzw. „Państwa Tyczyńskiego”. W skład tego dominium oprócz miasta wchodziło 19 okolicznych wsi: Biała z Drabinianką, Błędowa, Nowy Borek, Borek Stary, Brzezówka, Budziwój, Chmielnik, Hermanowa, Kielnarowa, Lecka, Lubenia, Matysówka, Siedliska, Słocina, Sołonka, Straszydle, Wola Rafałowska, Zabratówka i Zalesie.
Obecne granice Tyczyna określone zostały ok.1870 r. po przyłączeniu do miasta 7 przysiółków: Łany, Mokra Strona, Przymiarki, Lasek, Półłanki, Potoki, Zagrody. Mimo iż w XVII w. wojny, pożary i epidemie przyniosły spadek liczby mieszkańców miasta, to już wiek XVIII przyniósł w tym zakresie poprawę. W 1890 r. Tyczyn miał ok.2900 mieszkańców, lecz liczna emigracja zarobkowa na początku XX w. powodowała ubytek ludności. Przed II wojną światową Tyczyn liczył ok. 3100 mieszkańców w tym ok. 1000 ludności żydowskiej (wywiezionej w 1942 roku do rzeszowskiego getta, a następnie do obozów zagłady).
W latach 1772-1918 Tyczyn znajdował się w zaborze austriackim. W 1855 r. w Tyczynie utworzono tzw. powiat grodzki; w mieście funkcjonował Sąd Powiatowy, Urząd Podatkowy i Poczta. W okresie międzywojennym na czele władz miasta stał burmistrz wybierany przez Radę Miejską . Tyczyn był siedzibą Wójta Gminy Zbiorowej, obejmującej 10 okolicznych wsi. W 1924r .utworzono 7-klasową szkołę powszechną. Dnia 9 września 1939r. do Tyczyna wkraczają wojska niemieckie. Okupacja trwała do 27 lipca 1944r. – dnia wyzwolenia miasta przez żołnierzy AK z tutejszej placówki „Topola”, w ramach Akcji „Burza”. W 1945r. w tyczyńskim pałacu powstało Prywatne Chłopskie Gimnazjum, które w 1948 roku zostało upaństwowione, zmieniając nazwę na Liceum Ogólnokształcące, a w 1946r. utworzono Szkołę Zawodową.
Dzisiaj Tyczyn jest siedzibą władz samorządowych Gminy Tyczyn. W skład Gminy wchodzi miasto Tyczyn i wsie: Borek Stary, Hermanowa, Kielnarowa oraz Matysówka. Patronką Miasta i Gminy oraz Parafii jest św. Katarzyna Aleksandryjska.
   Właściciele Tyczyna
Po śmierci króla Kazimierza Wielkiego, miasto ok.1370 roku zostało sprzedane Ottonowi z Pilczy. W 1404r. miasto wróciło do „skarbu królewskiego”, gdyż zostało przyznane przez sąd Władysławowi Jagielle. Po jego śmierci właścicielem Tyczyna został Jan Pilecki, syn Elżbiety Pileckiej-Granowskiej, trzeciej żony Jagiełły. W rękach Pileckich został do ok. 1585 roku. Zasługą Jana Pileckiego było zbudowanie w 1466 roku murowanego kościoła. W 1631 roku dziedzicem dóbr tyczyńskich został Mikołaj Rafał Kostka – syn Anny Pileckiej-Kostkowej-Opalińskiej. Odbudował on kościół zniszczony podczas pożaru w 1627 roku i dobudował kaplicę św. Stanisława Kostki, w której został pochowany.
  We władaniu Branickich
Od 1644 roku dobra tyczyńskie przeszły w ręce wdowy po Mikołaju Kostce – Zofii Kostczyny. Ta w testamencie z 1646r, przekazała Tyczyn krewnym – Działyńskim, ale praw do dziedziczenia Tyczyna domagali się Braniccy – krewni Kostków. W 1670 roku Jan Klemens Branicki – senior najechał na Tyczyn zabierając dobra Mikołajowi Działyńskiemu. W 1690 syn J. K. Branickiego, Stefan, zawarł ugodę z Działyńskimi, w wyniku której stał się prawnym posiadaczem Tyczyna z okolicznymi wsiami.
Od 1709r. dziedzicem Tyczyna został wnuk J .K. Branickiego, również Jan Klemens Branicki – Hetman Wielki Koronny, który zasłużył się troską o dobra tyczyńskie. W latach 1720-1763 przebudował kościół (zniszczony w czasie najazdów Kozaków i wojsk Rakoczego) na późnobarokową, trójnawową świątynię, uposażył szpital dla ubogich, wybudował nowy, drewniany dwór, uzyskał przywileje królewskie na kilka nowych jarmarków. Wdowa po nim, Izabela Branicka z Poniatowskich, zachowała dla siebie dożywocie na dobrach tyczyńskich.
W latach 1804-1818 właścicielami Tyczyna byli spadkobiercy Branickich – Feliks i Jan Potoccy. Od 1828 roku włodarzami dóbr tyczyńskich zostali Piotr, Józef, Aleksander (uczestnik Powstania Listopadowego), oraz Ludwik i Izabela Wodziccy. Z inicjatywy Ludwika Wodzickiego (który z kolei walczył w Powstaniu Styczniowym) zbudowano młyn parowy, wzniesiono nowy pałac, wymurowano nowy gmach szkolny i zbudowano kaplicę cmentarną. Bona Wodzickich – Anna Morawska ufundowała klasztor Sióstr Dominikanek, poświęcony w 1878 roku. Izabela Wodzicka Radziwiłłowa – córka Ludwika – sprzedała w 1911 roku majątek Witoldowi Uznańskiemu, który był jego właścicielem do wybuchu II wojny światowej.

Kalendarium historii Tyczyna
1368 – 14 marca król Kazimierz Wielki zakłada nowe miasto Tyczyn w Ziemi Sanockiej.
1378 – Otton z Pilczy właścicielem dóbr tyczyńskich.
1404 – miasto Tyczyn powraca do „skarbu królewskiego” króla Władysława Jagiełły.
1407 – pierwsi studenci z Tyczyna na Akademii Krakowskiej.
1423 – Jan Pilecki, syn Elżbiety Pileckiej, zostaje właścicielem „Państwa Tyczyńskiego”.
1428 – pierwsza informacja o Żydach z Tyczyna.
1466 – Jan Pilecki buduje murowaną, jednonawową, gotycką świątynię.
1478 – Tyczyn przyłączony do Ziemi Przemyskiej.
1551 – w mieście powstają cechy sukienników i Płócienników.
1598 – pierwszy wodociąg.
1594 -Tatarzy spalili kościół szpitalny św. Krzyża, szpital i dom prepozyta.
1604 – najazd na Tyczyn Stanisława Stadnickiego – „Diabła Łańcuckiego”.
1624 – największy tatarski najazd.
1627 – wielki pożar miasta
1631 – Mikołaj Rafał Kostka odbudowuje tyczyńską świątynię, zniszczoną podczas pożaru.
1670 – Braniccy odbierają Tyczyn Działyńskim i zostają właścicielami miasta.
1720 – Jan Klemens Branicki – Hetman Wielki Koronny – rozpoczyna przebudowę Kościoła.
1782 – konsekracja przebudowanej w stylu późnobarokowym, bazylikowym tyczyńskiej świątyni.
1828 – dobra tyczyńskie w rękach Wodzickich.
1855 – w Tyczynie utworzono tzw. powiat grodzki.
1860 – powstanie Straży Ogniowej.
1863 – Hrabia Ludwik Wodzicki wraz z mieszkańcami Tyczyna i Budziwoja bierze udział w Powstaniu Styczniowym.
1869 – zakończenie budowy tyczyńskiego pałacu.
1870 – nowe granice Tyczyna po przyłączeniu 7 przysiółków.
1880 – poświęcenie nowej murowanej szkoły, której fundatorem jest hrabia Ludwik Wodzicki.
1911 – Izabela Wodzicka Radziwiłłowa sprzedaje dobra tyczyńskie Witoldowi Uznańskiemu – ostatniemu właścicielowi posiadłości.
1924 – powstaje 7-klasowa Szkoła Powszechna.
1939 – 9 września – wkroczenie do Tyczyna wojsk niemieckich.
1942 – 25-27 czerwca – wywóz i zagłada tyczyńskich Żydów.
1943 -18 czerwca – pacyfikacja miasteczka przez Niemców
1944 – 26 lipca wyzwolenie Tyczyna przez oddział AK-Placówka „Topola” w ramach Akcji”Burza”.
1945 – utworzenie w pałacu chłopskiego gimnazjum, przemianowanego w 1948r. na liceum ogólnokształcące.
1946 – otwarcie Szkoły Zawodowej.
1948 – powstaje Biblioteka Publiczna.
1953 – elektryfikacja Tyczyna.
1966 – początek działalności Domu Kultury.
1966r – powstaje Towarzystwo Miłośników Historii Tyczyna.
1967 – otwarcie zakładów pracy:”Tywent”, POM.
1973 – otworzenie stadionu sportowego.
1973 – Tyczyn siedzibą samorządu Miasta i Gminy Tyczyn.
1985 – powstaje Muzeum Regionalne.
1989 – redagowanie „Głosu Tyczyna”.
1991 – powstanie Okręgowej Spółdzielni Telefonicznej.
1994 – zawiązanie Towarzystwa Rolno – Przemysłowego „Dolina Strugu”.
1996 – powołanie Wyższej Szkoły Społeczno-Gospodarczej.
1999 – utworzenie Gimnazjum Publicznego.
2005 – rozpoczęcie działalności Środowiskowego Domu Samopomocy.
2011 – rozpoczyna działalność Centrum Dziedzictwa Kulturowego i Informacji Turystycznej.

Elżbieta Baran
Zofia Domino

Może Ci się również spodoba

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Kontynuując przeglądanie strony, wyrażasz zgodę na używanie przez nas plików cookies. więcej informacji

Aby zapewnić Tobie najwyższy poziom realizacji usługi, opcje ciasteczek na tej stronie są ustawione na "zezwalaj na pliki cookies". Kontynuując przeglądanie strony bez zmiany ustawień lub klikając przycisk "Akceptuję" zgadzasz się na ich wykorzystanie.

Zamknij